पूर्वराष्ट्रपतिको दलीय मोह कति जायज ?

विद्यादेवी भण्डारी नेकपा एमालेको सक्रिय राजनीतिमा औपचारिक रूपमा फर्किएकी छन् । पूर्वराष्ट्रपति भण्डारीलाई एमालेले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीपछिको दोस्रो वरीयतामा रहने गरी ‘वरिष्ठ नेता’ बनाउने निर्णय गरेको छ । राष्ट्रपतिको दुई कार्यकाल पूरा गरेर शीतलनिवासबाट बाहिरिएकी एक पूर्वराष्ट्रपतिले पुनः आफूले लामो समय काम गरेको पार्टीको सक्रिय राजनीतिमा फर्किनु कानुनी वा संवैधानिक प्रश्न मात्र होइन, यसले राष्ट्रपति संस्था, राजनीतिक संस्कार र सार्वजनिक पदको गरिमासँग जोडिएका गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ ।
भण्डारी नेपालको गणतान्त्रिक इतिहासमा पहिलो महिला राष्ट्रपति हुन् । त्यसैले उनको राजनीतिक जीवनको मूल्यांकन एउटा दलकी नेताका रूपमा मात्र हुँदैन । उनीसँग जोडिएको एउटा महŒवपूर्ण सार्वजनिक विरासत पनि छ । राष्ट्राध्यक्षका रूपमा दुई कार्यकाल पूरा गरेकी व्यक्तिले दलीय राजनीतिबाट आफूलाई अलग राख्दै पूर्वराष्ट्रपतिको हैसियतमा सार्वजनिक जीवन बिताएको भए त्यसलाई नेपालको राजनीतिक संस्कारमा एउटा सकारात्मक उदाहरणका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्थ्यो ।
राष्ट्रपति कुनै एउटा दलको प्रतिनिधि भएर निर्वाचित भए पनि पदमा पुगेपछि संविधानको संरक्षक र सम्पूर्ण राष्ट्रको अभिभावकीय भूमिकामा रहने संवैधानिक संस्था हो । त्यसैले राष्ट्रपतिको पदबाट निवृत्त भएपछि पनि दलीय राजनीतिबाट दूरी कायम गर्नुले संस्थाको निष्पक्षता र गरिमाप्रति थप विश्वास निर्माण गर्न सक्थ्यो । भण्डारीले त्यस्तो बाटो रोजेकी भए उनी नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति मात्र नभएर पूर्वराष्ट्रपतिको नयाँ राजनीतिक संस्कार स्थापित गर्ने पहिलो उदाहरणसमेत बन्न सक्थिन् । जुन धेरथोर प्रथम राष्ट्रपति रामवरण यादवले धानेका पनि छन् तर भण्डारीले भने फरक बाटो रोजेकी छन् ।
यस निर्णयका पछाडि राजनीतिक अधिकार, व्यक्तिगत आकांक्षा र लामो राजनीतिक सक्रियताको निरन्तरताजस्ता पक्ष नभएका होइनन् । चार दशकभन्दा लामो समय एमालेसँग जोडिएकी भण्डारीका लागि सक्रिय राजनीतिमा फर्कनु स्वाभाविक राजनीतिक चाहना पनि हुन सक्छ । पार्टीभित्र उनको संगठनात्मक पृष्ठभूमि, मदन भण्डारीसँग जोडिएको राजनीतिक विरासत र पूर्वराष्ट्रपतिको सार्वजनिक परिचयले उनलाई अन्य नेताभन्दा फरक राजनीतिक हैसियत दिएको छ । त्यसैले सक्रिय राजनीतिमा फर्किएपछि उनको प्रभाव बढ्ने सम्भावना व्यक्तिगत दृष्टिले स्वाभाविक लाभ हो ।
तर यही निर्णयमा उनको सबैभन्दा ठूलो जोखिम पनि लुकेको छ ।
भण्डारीले अब एउटा दलको आन्तरिक शक्ति संघर्ष, गुटबन्दी, पदको प्रतिस्पर्धा र निर्वाचन राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि उनका विगतका राजनीतिक निर्णयहरू पनि नयाँ कोणबाट हेरिने छन् । राष्ट्राध्यक्षका रूपमा गरेका काममाथि दलगत चश्मा लाग्न सक्छ । यसै पनि ओलीको प्रधानमन्त्रीत्व अवधिभरि उनलाई ‘रबरस्टाम्प’को आरोप लागिरहेकै थियो । निष्पक्षता, निर्णय क्षमता र राष्ट्रपति पदमा रहँदाको भूमिकाबारे उठेका पुराना प्रश्नहरू अब फेरि सतहमा आउने छन् । यसले व्यक्तिको राजनीतिक भविष्यलाई मात्र होइन, उनले प्रतिनिधित्व गरेको राष्ट्रपति संस्थाको सार्वजनिक छविलाई समेत असर गर्ने नै छ ।
अहिले भण्डारीलाई ओली पछिको दोस्रो वरीयतामा राखिएको छ । उनी सिधै एमाले भित्रको वर्तमान शक्ति सन्तुलनको एउटा महŒवपूर्ण पात्र बन्न पुगेकी छन् । पार्टीभित्र नेतृत्व पुनर्गठनको बहस चलिरहेका बेला उनको पुनरागमनलाई विभिन्न पक्षले आफ्नै राजनीतिक अर्थमा व्याख्या गर्ने अवस्था बनेको छ ।
सक्रिय राजनीतिमा फर्किएर उनले पार्टी नेतृत्वमा प्रभाव विस्तार गर्न सक्लिन्, आफ्नो राजनीतिक धारणा कार्यान्वयन गर्ने अवसर पाउन सक्लिन् र भविष्यमा पार्टीको सर्वोच्च नेतृत्वका लागि दाबी गर्न पनि बाटो खुल्ला बन्ला तर यसको मूल्य उनको पूर्वराष्ट्रपतिको विशिष्ट सार्वजनिक पहिचान गुम्नु पनि हुन सक्छ । अब उनी ‘पूर्वराष्ट्रपति’ मात्र होइन, एमालेकी वरिष्ठ नेताका रूपमा बढी चिनिने छिन् । एउटा राजनीतिक महŒवाकांक्षाका लागि देशकै ‘प्रथम महिला राष्ट्रपति’माथि विडम्बनापूर्ण नहोला ? 
एक वर्षअघि सक्रिय राजनीतिमा आउने उनको चाहनालाई एमाले नेतृत्वबाटै रोक्ने प्रयास भयो । सदस्यता नवीकरणको विषय पेचिलो बन्यो । अहिले भने त्यही नेतृत्वले उनलाई पार्टीको दोस्रो वरीयतामा ल्याएको छ । यसले भण्डारीको पुनरागमनलाई केवल व्यक्तिगत राजनीतिक निर्णयभन्दा बाहिर, एमालेभित्रको बदलिँदो शक्ति समीकरणसँग जोडेर हेर्ने आधार दिएको छ । तर कुनै पनि दलको आन्तरिक राजनीतिक आवश्यकताभन्दा ठूलो प्रश्न पूर्वराष्ट्रपतिको सार्वजनिक विरासतको हो ।
भण्डारी राजनीतिमा नफर्किएको भए के हुन्थ्यो ? सम्भवतः नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा सुन्दर उदाहरण थपिन्थ्यो कि सर्वोच्च संवैधानिक पदमा पुगेकी महिला नेताले आफ्नो दलगत परिचयभन्दा माथि उठेर पूर्वराष्ट्रपतिको गरिमा र निष्पक्षताको बाटो रोजिन् भन्ने । त्यो विरासत उनको व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा पनि राष्ट्रपति संस्थाका लागि महŒवपूर्ण हुने थियो ।
राजनीतिमा फर्कने अधिकार भण्डारीसँग छ । तर अधिकार हुनु र त्यसको राजनीतिक तथा नैतिकताको कसीमा जाँचिनेछ । सार्वजनिक जीवनमा केही पद यस्ता हुन्छन्, जसले व्यक्तिको व्यक्तिगत राजनीतिक चाहनाभन्दा ठूलो अर्थ बोक्छन् । राष्ट्रपति पद त्यस्तै पद हो ।
नेपालकी पहिलो महिला राष्ट्रपतिको विरासत अन्ततः अर्को पार्टीको पद, गुट र शक्ति संघर्षसँग जोडिएर सीमित हुनु सुखद दृश्य होइन । भण्डारीको राजनीतिक पुनरागमनले उनलाई व्यक्तिगत रूपमा नयाँ अवसर दिएको हुन सक्छ तर यसले उनले राष्ट्राध्यक्षका रूपमा कमाएको विशिष्ट सार्वजनिक पहिचानलाई भने साँघुरो बनाउने जोखिम त छ नै, साथमा भविष्यका महŒवाकांक्षीहरुलाई पदलोलुपताको नयाँ मार्ग पनि खुलाएको छ ।
इतिहासले नेताहरूलाई उनीहरूले कति लामो समय राजनीति गरे भन्ने आधारमा मात्र सम्झिँदैन । उनीहरूले कुन क्षणमा कुन बाटो रोजे भन्ने आधारमा पनि सम्झिइन्छ । भण्डारीका लागि त्यो निर्णायक क्षण राष्ट्रपति पदबाट बाहिरिएपछि सुरु भएको थियो । सक्रिय राजनीतिबाट अलग रहेर उनले एउटा नयाँ परम्परा स्थापित गर्न सक्थिन् । उनले त्यो अवसर रोजिनन् । नेपालकी पहिलो महिला राष्ट्रपतिको विरासतले अन्ततः राष्ट्रको साझा स्मृतिमा स्थान पाउँछ कि कुनै एउटा दलको राजनीतिक इतिहासमा सीमित हुन्छ भन्ने प्रश्न गम्भीर रुपमा उठेको छ ।