आर्थिक रूपान्तरणमा सुदृढ कूटनीति

२१औँ शताब्दीमा कूटनीति अब राजनीतिक सम्बन्ध, शान्ति र परम्परागत राज्य–राज्य सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन । कूटनीति व्यापार, लगानी, पर्यटन, प्रविधि, ऊर्जा, सम्पर्क सञ्जाल, रोजगारी र आर्थिक सुरक्षासँग पनि सम्बन्धित छ । नेपालजस्तो देशका लागि आर्थिक कूटनीति राष्ट्रिय विकासको सबैभन्दा महŒवपूर्ण साधनमध्ये एक हुनुपर्छ । हामीले सम्बन्धका लागि गरिने कूटनीतिबाट परिणामका लागि गरिने कूटनीतितर्फ अघि बढ्नुपर्छ ।
आर्थिक कूटनीतिको सफलता केवल कति वटा औपचारिक भ्रमण भए, कति वटा बैठक भए वा कति वटा सम्झौतामा हस्ताक्षर भए भन्ने आधारमा मापन गरिनु हुँदैन । यसको प्रतिफल निर्यात वृद्धि, लगानी विस्तार, पर्यटक आगमनमा वृद्धि, प्रविधिको सुधार, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बलियो पहुँच र नेपाली नागरिकका लागि थप रोजगारीका अवसर सिर्जनामा देखिनुपर्छ ।
स्पष्ट राष्ट्रिय आर्थिक कूटनीति रणनीति 
हाल आर्थिक कूटनीति विभिन्न मन्त्रालय, निकाय र संस्थाहरूमा विभाजित छ । परराष्ट्र मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय, उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय, लगानी बोर्ड नेपाल, नेपाल पर्यटन बोर्ड, व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्र र सबैभन्दा महŒवपूर्ण रूपमा निजी क्षेत्रबीच अझ बलियो समन्वय आवश्यक छ ।
नेपालले कुन–कुन अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई लक्षित गर्ने, कुन–कुन वस्तु तथा सेवा निर्यात गर्ने, कस्तो प्रकारको लगानी आकर्षित गर्ने, कुन–कुन प्रविधिको खोजी गर्ने, कुन–कुन पर्यटन बजारको विकास गर्ने र कुन–कुन अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीले नेपाली नागरिकका लागि रोजगारी र आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छन् ? भन्ने स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्नुपर्छ । 
सशक्त आर्थिक प्रवद्र्धन केन्द्र 
नेपालका कूटनीतिक नियोगहरूले राजनीतिक रूपमा मात्र नेपालको प्रतिनिधित्व गर्नु हुँदैन । उनीहरूले नेपालको आर्थिक तथा व्यावसायिक हितको सक्रिय रूपमा प्रतिनिधित्व गर्नुपर्छ । हाम्रा दूतावासहरूले सम्बन्धित देशमा रहेका सम्भावित लगानीकर्ता, खरिदकर्ता, आयातकर्ता, व्यावसायिक संघसंस्था, वाणिज्य संघ तथा अन्य सम्बन्धित सरोकारवालाहरूको तथ्यांक तथा विवरणको अभिलेख राख्नुपर्छ । हाम्रा नियोगहरूले नियमित रूपमा बिटुबि बैठक, लगानी प्रवद्र्धन कार्यक्रम, व्यापारिक प्रतिनिधिमण्डल तथा बजार पहुँचसम्बन्धी पहलहरू गर्नुपर्छ । 
निर्यात प्रवद्र्धन आर्थिक कूटनीतिको आधार
नेपालले निर्यातमा उल्लेख्य वृद्धि नगरी दिगो आर्थिक रूपान्तरण हासिल गर्न सक्दैन । जलविद्युत्, सूचना प्रविधि तथा डिजिटल सेवा, पर्यटन, चिया, कफी, जडीबुटी, गलैँचा, पश्मिना, हस्तकला, प्रशोधित कृषि उत्पादन तथा अन्य उच्च मूल्यका वस्तु तथा सेवामा नेपालसँग उल्लेख्य सम्भावना छ । तर कुनै वस्तु उत्पादन गर्नु मात्र चुनौतीको एउटा हिस्सा हो । हामीले गुणस्तरका मापदण्ड, प्रमाणीकरण, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ, ढुवानी तथा लजिस्टिक्स, बजारसम्बन्धी सूचना, बजार प्रवेश र अन्तर्राष्ट्रिय वितरण सञ्जालका विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।
हाम्रा कूटनीतिक नियोगहरूले नेपाली उत्पादक तथा निर्यातकर्तालाई अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्तासँग जोड्न महŒवपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । त्यसैले आर्थिक कूटनीतिले नेपाली व्यवसायीलाई विदेशी बजार बुझ्न र ती बजारमा प्रवेश गर्ने व्यावहारिक मार्ग सिर्जना गर्न सहयोग गर्नुपर्छ ।
प्रभावकारी वैदेशिक लगानी कूटनीति  
जलविद्युत्, पर्यटन, सूचना प्रविधि, पूर्वाधार, कृषि, उत्पादनमूलक उद्योग तथा नयाँ उदीयमान उद्योगमा नेपालसँग महŒवपूर्ण अवसरहरू छन् । तर लगानीकर्ताका लागि आकर्षक अवसर मात्र पर्याप्त हुँदैन । उनीहरूलाई नीतिगत स्थिरता, नियामकीय स्पष्टता, प्रभावकारी स्वीकृति प्रक्रिया, भरपर्दो पूर्वाधार तथा ऊर्जा, पारदर्शी कर प्रणाली र प्रभावकारी विवाद समाधान संयन्त्र आवश्यक हुन्छ । त्यसैले विदेशमा गरिने आर्थिक कूटनीतिसँगै स्वदेशमा आर्थिक सुधार पनि अघि बढ्नुपर्छ । नेपालभित्रको लगानी वातावरण निरन्तर सुधार नगरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाललाई सफलतापूर्वक प्रवद्र्धन गर्न सकिँदैन । अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्तासमक्ष हाम्रो सन्देश स्पष्ट हुनुपर्छ ः नेपाल जिम्मेवार, उत्पादनशील र दीर्घकालीन लगानीका लागि खुला छ ।
ऊर्जा कूटनीतिलाई रणनीतिक प्राथमिकता 
नेपालको जलविद्युत् सम्भावनाले क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यलाई सुदृढ गर्ने महŒवपूर्ण अवसर प्रदान गर्दछ । विद्युत् व्यापार, सीमापार प्रसारण, नवीकरणीय ऊर्जा लगानी र हरित उद्योगहरू छिमेकी मुलुक तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारसँग नेपालको आर्थिक सम्बन्धका महŒवपूर्ण आधार बन्न सक्छन् । तर हाम्रो उद्देश्य विद्युत् निर्यातमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । भरपर्दो र प्रतिस्पर्धी विद्युतले ऊर्जा–सघन उद्योग, प्रविधि कम्पनी, उत्पादनमूलक उद्यम र नयाँ लगानीलाई नेपालमा आकर्षित गर्न कसरी सहयोग गर्न सक्छ भन्ने विषयमा पनि हामीले खोजी गर्नुपर्छ । सस्तो र भरपर्दो ऊर्जा औद्योगिकीकरण तथा आर्थिक रूपान्तरणको आधार बन्न सक्छ ।
पर्यटन कूटनीतिमा नयाँ दृष्टिकोण 
नेपाललाई परम्परागत रूपमा हिमाल र साहसिक पर्यटनमार्फत प्रवद्र्धन गरिँदै आएको छ । तर नेपालको पर्यटन सम्भावना यसभन्दा धेरै व्यापक छ । हामी नेपाललाई साहसिक पर्यटन, स्वास्थ्य तथा कल्याण पर्यटन, आध्यात्मिकता, संस्कृति, सम्पदा, जैविक विविधता, तीर्थाटन, विलासी अनुभव तथा प्रकृतिमा आधारित पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा प्रवद्र्धन गर्न सक्छौँ । सरकारी निकाय र निजी क्षेत्रले उच्च सम्भावना भएका पर्यटन बजारलाई लक्षित गर्दै अनुकूलित प्रवद्र्धनात्मक रणनीतिका साथ सहकार्य गर्नुपर्छ । हाम्रा कूटनीतिक नियोगहरूले नेपाली पर्यटन व्यवसायीलाई अन्तर्राष्ट्रिय टुर अपरेटर, ट्राभल एजेन्सी, लगानीकर्ता र सम्भावित पर्यटकसँग जोडेर पर्यटन प्रवद्र्धनमा अझ ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन् । पर्यटन कूटनीतिले पर्यटकको संख्या बढाउन मात्र होइन, पर्यटनको गुणस्तर, विविधता र आर्थिक मूल्य बढाउनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।
डिजिटल आर्थिक कूटनीति  
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको स्वरूप तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ । एउटा नेपाली कम्पनीले विदेशमा रहेको खरिदकर्ता पहिचान गर्न, उक्त खरिदकर्तासँग संवाद गर्न, सम्झौताका विषयमा वार्ता गर्न, सेवा उपलब्ध गराउन र प्रभावकारी डिजिटल प्रणालीमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था हुनुपर्छ । त्यसैले नेपाललाई निर्यातकर्ता, लगानीकर्ता, सेवा प्रदायक, प्रविधि कम्पनी र अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक साझेदारलाई जोड्ने सशक्त डिजिटल आर्थिक कूटनीति मञ्च आवश्यक छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता र तथ्यांक विश्लेषणले अन्तर्राष्ट्रिय माग, उपभोक्ता प्रवृत्ति, प्रतिस्पर्धी देश तथा उदीयमान बजार बुझ्न पनि सहयोग गर्न सक्छ । डिजिटल कूटनीतिले भूपरिवेष्टित अर्थतन्त्रसँग परम्परागत रूपमा जोडिएका भौगोलिक तथा ढुवानीसम्बन्धी केही सीमितता पार गर्न नेपाललाई सहयोग गर्न सक्छ ।
निजी क्षेत्र आर्थिक कूटनीतिको संस्थागत साझेदार 
सरकार र निजी क्षेत्रले आर्थिक कूटनीतिमा रणनीतिक साझेदारका रूपमा काम गर्नुपर्छ । सरकारले कूटनीतिक सहयोग, नीतिगत समन्वय र अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नता प्रदान गर्छ । निजी क्षेत्रले बजारसम्बन्धी ज्ञान, व्यावसायिक सञ्जाल, लगानी, क्षमता, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताको अनुभव प्रदान गर्छ । त्यसैले व्यापारिक प्रतिनिधिमण्डल, द्विपक्षीय आर्थिक संवाद, लगानी मञ्च तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक कार्यक्रममा नेपालका चेम्बर तथा निजी क्षेत्रका संस्थाहरूलाई व्यवस्थित रूपमा सहभागी गराउनुपर्छ । कूटनीतिक सूचना र व्यावसायिक सूचना एकसाथ काम गर्दा आर्थिक कूटनीति अझ प्रभावकारी हुनेछ ।
नेपालीलाई आर्थिक सञ्जालमा रूपान्तरण 
विदेशमा बसोबास तथा काम गरिरहेका लाखौँ नेपालीहरू रेमिट्यान्सको स्रोत मात्र होइनन् । उनीहरू पुँजी, सीप, प्रविधि, ज्ञान, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक सञ्जालका सम्भावित स्रोत पनि हुन् । हामीले विश्वभरका नेपाली व्यवसायीलाई नेपालका लगानीका अवसर, प्रविधि साझेदारी, निर्यात बजार र उद्यमशीलताका अवसरसँग जोड्ने संरचित विश्वव्यापी नेपाली व्यावसायिक सञ्जाल विकास गर्नुपर्छ । नेपाली डायस्पोरा नेपाल र अन्तर्राष्ट्रिय बजारबीच महŒवपूर्ण सेतु बन्न सक्छ ।
श्रम कूटनीति र आर्थिक कूटनीतिको समन्वय 
श्रम गन्तव्य मुलुकसँग नेपालको सम्बन्ध नेपाली श्रमिकलाई विदेश पठाउने विषयमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । हामीले सीप विकास, योग्यताको मान्यता, प्रविधि हस्तान्तरण, लगानी साझेदारी र उद्यमशीलताका अवसर पनि खोज्नुपर्छ । विदेशमा रहेका नेपाली श्रमिकहरू नेपाल र अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रबीचको सेतु बन्न सक्छन् । त्यसैले हाम्रो श्रम कूटनीतिले रोजगारीका अवसरमा मात्र होइन, सीप विकास तथा ज्ञान, प्रविधि, लगानी र व्यावसायिक अवसर नेपालमा भिœयाउने मार्ग सिर्जनामा पनि ध्यान दिनुपर्छ । 
परिणामको मापन ः नयाँ कार्यसम्पादन ढाँचा
हामीलाई आर्थिक कूटनीतिको कार्यसम्पादन मापन गर्ने नयाँ ढाँचा पनि आवश्यक छ । भ्रमण, बैठक वा सम्झौताको संख्यामा मात्र आधारित भएर मापन गर्नुको सट्टा हामीले सोध्नुपर्छ ः हामीले कति लगानी सहजीकरण ग¥यौँ ?कति नेपाली निर्यातकर्तालाई अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्तासँग जोड्यौँ ? कति नयाँ बजार खोल्यौँ ? कति पर्यटक आकर्षित गर्न सहयोग ग¥यौँ ? कति प्रविधि भित्र्याउन सहजीकरण ग¥यौँ ? कति अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक साझेदारी सिर्जना भयो ? कति रोजगारीका अवसर सिर्जना भए ? यी सूचकहरूले आर्थिक कूटनीतिलाई थप जवाफदेही, मापनयोग्य र परिणाममुखी बनाउन सक्छन् ।
उपसंहार
नेपाल सानो अर्थतन्त्र भए पनि हामीसँग महŒवपूर्ण रणनीतिक सम्पत्तिहरू छन् । हामीसँग जलविद्युत्, पर्यटन, युवा जनशक्ति, उद्यमशीलताको सम्भावना, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक विविधता, विकास हुँदै गरेको डिजिटल अर्थतन्त्र र दुई ठूला आर्थिक केन्द्रबीचको रणनीतिक भौगोलिक अवस्थिति छ । यी सम्पत्तिलाई दिगो आर्थिक अवसरमा रूपान्तरण गर्नु नै हाम्रो चुनौती हो । त्यसका लागि समन्वित प्रयास आवश्यक छ । कूटनीतिलाई व्यापारसँग, व्यापारलाई उत्पादनसँग, उत्पादनलाई लगानीसँग, लगानीलाई रोजगारीसँग र रोजगारीलाई समृद्धिसँग जोड्नुपर्छ ।
हामीले प्रतिनिधित्वमा सीमित आर्थिक कूटनीतिबाट परिणाममुखी आर्थिक कूटनीतितर्फ अघि बढन ढिला गर्नु हुँदैन । हाम्रा दूतावासहरूले बजार विस्तार, कूटनीतिज्ञहरूले लगानी सहजीकरण र हाम्रा चेम्बरहरूले व्यवसायलाई जोड्ने दायित्वलाई वस्तुनिष्ठ तबरले पालना गर्नुपर्छ । त्यस्तै हाम्रा नीतिहरू विश्वासयोग्य हुनुपर्दछ । हाम्रो ऊर्जाले क्षेत्रीय साझेदारी सिर्जना, पर्यटनले अन्तर्राष्ट्रिय अवसर सिर्जना र विश्वभरका नेपाली समुदाय नेपाल र विश्वबीचको आर्थिक सेतु बनेर योगदान दिने दिशामा अद्दि बढ्नुु पर्दछ । निर्यात, लगानी, पर्यटन, प्रविधि र रोजगारीको बढोत्तरी हाम्रो स्पष्ट उद्देश्य हुनुपर्दछ ।  जसले नेपाल तथा नेपाली जनताका लागि थप आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सकोस् ।
(लेखक नेपाल चेम्बर अफ कमर्सका अध्यक्ष हुन् ।)