दशै‌मा चंगाको उमंग, संस्कृतिमा जोडिने सम्बन्ध

दशैं नेपालीहरूको महान् चाड हो । यो पर्व धार्मिक आस्था, पारिवारिक मिलन, आपसी सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको छ । दशैं आउनासाथ गाउँदेखि सहरसम्म छुट्टै रौनक छाउँछ । घरआँगनको सरसफाइ, नयाँ लुगा किनमेल, मीठामीठा परिकारको तयारी, पिङको चहलपहल र आकाशमा उड्ने रंगीचंगी चंगाले दशैंको आगमनलाई थप उल्लासमय बनाउँछन् । यीमध्ये चंगा उडाउने परम्परा दशैंको विशेष आकर्षणका रूपमा रहँदै आएको छ ।
दशैं र चंगाबीचको सम्बन्ध मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन । चंगाले स्वतन्त्रता, उमंग, आशा र उत्साहको प्रतीकात्मक अनुभूति गराउँछ । वर्षायाम सकिएर आकाश खुला हुन थालेपछि नीलो आकाशमा रंगीचंगी चंगा उडेको दृश्यले दशैंको माहोललाई अझ जीवन्त बनाउँछ । बालबालिकादेखि युवासम्म चंगा उडाउन उत्साहित हुन्छन् । कतिपय ठाउँमा परिवार र साथीभाइ मिलेर चंगा उडाउने, एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने र रमाइलो गर्ने चलन पनि छ ।
विगतमा चंगा उडाउनु दशैंको तयारीकै एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा जस्तै थियो । दशैं नजिकिँदै गर्दा बजारमा विभिन्न आकार र रङका चंगा किन्नेहरूको भीड लाग्थ्यो । बालबालिका चंगा उडाउनका लागि धागो र लट्टाई तयार पार्थे । घरका छत, खुला चौर र खेतका फाँटमा चंगा उडाउनेहरूको चहलपहल देखिन्थ्यो । चंगा उडाउने क्रममा हुने हाँसो, रमाइलो र साथीभाइबीचको प्रतिस्पर्धाले चाडपर्वको खुसीलाई थप गहिरो बनाउँथ्यो ।
तर समयसँगै चंगा उडाउने परम्परामा परिवर्तन आएको छ । सहरीकरण, प्रविधिको बढ्दो प्रयोग र मनोरञ्जनका नयाँ माध्यमका कारण कतिपय स्थानमा चंगा उडाउने संस्कृति पहिलेको तुलनामा कम देखिन थालेको छ । मोबाइल फोन, भिडियो गेम र सामाजिक सञ्जालमा रमाउने नयाँ पुस्ताका लागि चंगा उडाउनु पहिलेको जस्तो आकर्षणको विषय नहुन सक्छ । यद्यपि, दशैंका बेला चंगा उडाउने परम्परा अझै पनि नेपाली सांस्कृतिक जीवनको सुन्दर पक्षका रूपमा कायम छ ।
चंगा उडाउने परम्परालाई निरन्तरता दिनु भनेको पुरानो पुस्ताको सम्झना मात्र जोगाउनु होइन, नयाँ पुस्तालाई आफ्नै संस्कृति र परम्परासँग परिचित गराउनु पनि हो । अभिभावकले बालबालिकालाई चंगा उडाउन सिकाउने, विद्यालयले सांस्कृतिक गतिविधिमार्फत यसको महŒव बुझाउने र समुदायले सुरक्षित रूपमा चंगा उडाउने कार्यक्रम आयोजना गर्ने हो भने यो परम्परालाई थप जीवन्त बनाउन सकिन्छ ।
यस क्रममा सुरक्षालाई पनि उत्तिकै महŒव दिनुपर्छ । चंगा उडाउँदा विद्युत्का तार, सडक र भीडभाड भएका स्थानबाट टाढा रहनुपर्छ । धारिलो वा धातु मिसाइएको धागोको प्रयोगले मानिस, चराचुरुंगी र वातावरणमा जोखिम निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले सुरक्षित र वातावरणमैत्री धागो प्रयोग गर्दै खुला तथा सुरक्षित स्थानमा चंगा उडाउनु आवश्यक छ ।
दशैं टीका, जमरा र आशीर्वादको पर्व मात्र होइन । यो हाम्रा परम्परा, स्मृति र सामाजिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने अवसर पनि हो । चंगाले दशैंको आकाशलाई रंगीन बनाउनुका साथै बाल्यकालका मीठा सम्झना र सामूहिक खुसीलाई पनि जीवन्त बनाउँछ । बदलिँदो समयसँगै चाडपर्व मनाउने शैली परिवर्तन भए पनि यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षण गर्नु हाम्रो साझा दायित्व हो ।
यस वर्षको दशैंमा टीका र जमरासँगै चंगाको रंगले पनि हाम्रो आकाश सजियोस् । चंगासँगै खुसी, सद्भाव र एकताको सन्देश उचाइमा पुग्न सकोस् । यही नै दशैं र चंगाबीचको वास्तविक सम्बन्ध हो— परम्पराको निरन्तरता, सम्बन्धको न्यानोपन र जीवनप्रतिको उमंग ।