नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजी

राजनीतिः समाज रूपान्तरणको माध्यम
राजनीति मूलतः सत्ता प्राप्त गर्ने प्रतिस्पर्धा मात्र होइन; यो समाजलाई कस्तो बनाउने, राज्यलाई कसरी सञ्चालन गर्ने र नागरिकको जीवनलाई कसरी सुरक्षित, सम्मानित र समुन्नत बनाउने भन्ने सामूहिक निर्णयको माध्यम हो । लोकतन्त्रले जनतालाई आफ्नो प्रतिनिधि छान्ने अधिकार दिएको छ, तर त्यो अधिकारको अन्तिम उद्देश्य कुनै व्यक्तिलाई शक्तिशाली बनाउनु होइन, सार्वजनिक हितलाई शक्तिशाली बनाउनु हो । त्यसैले राजनीति जति शक्तिको विषय हो, त्यसभन्दा बढी जिम्मेवारीको विषय हो ।
तर नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा एउटा गम्भीर विचलन देखिँदै आएको छ । सार्वजनिक पदलाई जनसेवाको अवसरभन्दा व्यक्तिगत प्रभाव, सुविधा र शक्ति विस्तारको माध्यम ठान्ने प्रवृत्ति बढेको छ । चुनाव जित्नु उपलब्धि हो, मन्त्री वा प्रधानमन्त्री बन्नु जिम्मेवारी हो; तर यी दुवैलाई अन्तिम सफलता ठान्नु राजनीतिको मूल उद्देश्यलाई संकुचित गर्नु हो । पद प्राप्ति राजनीतिज्ञको यात्राको एउटा चरण मात्र हो, अन्तिम गन्तव्य होइन । अब राजनीतिलाई पुनः सेवाको दर्शनसँग जोड्नुपर्ने समय आएको छ । नेताले आफूलाई प्रश्न गर्नुपर्छ, मैले कति पटक पद पाएँ भन्ने होइन, मैले कति परिवर्तन गरेँ ? मैले कति शक्ति प्रयोग गरें भन्ने होइन, त्यो शक्तिबाट कति नागरिक लाभान्वित भए ? मैले आफ्नो कार्यकालमा कस्तो संस्था, कस्तो नीति र कस्तो भविष्य छोडेर गएँ ? यही प्रश्नबाट नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको जन्म हुन्छ ।
पदभन्दा प्रतिष्ठा, उपलब्धिभन्दा विरासत
पदको आयु सीमित हुन्छ, तर कर्मको प्रभाव दीर्घकालीन हुन्छ । कुनै व्यक्ति कति वर्ष सत्तामा रह्यो भन्ने कुरा इतिहासको एउटा तथ्य हुन सक्छ; तर उसले ती वर्षमा देशलाई कति अघि बढायो भन्ने कुरा इतिहासको मूल्यांकन हो । कुर्सी परिवर्तन हुन्छ, सरकार परिवर्तन हुन्छ, राजनीतिक समीकरण परिवर्तन हुन्छन्; तर राष्ट्रका लागि गरिएको असल काम पुस्तौंसम्म सम्झिइन्छ । त्यसैले अब नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ मान्यता स्थापित गर्न आवश्यक छ, ‘पद प्राप्त गर्ने होइन, विरासत निर्माण गर्ने राजनीति ।’ विरासत भन्नाले परिवार, सम्पत्ति वा राजनीतिक उत्तराधिकारीको निर्माण होइन; राष्ट्र र समाजका लागि छोडिएको सकारात्मक योगदान हो । राम्रो संस्था निर्माण गर्नु, प्रभावकारी नीति बनाउनु, शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउनु, उत्पादन र रोजगारी बढाउनु, सुशासन कायम गर्नु, न्याय र समानताको आधार बलियो बनाउनु नै राजनीतिक विरासत हो ।
राजनीतिमा वास्तविक सफलता कुर्सीमा बस्न सक्नु होइन; कुर्सीबाट उठिसकेपछि पनि सम्मानपूर्वक सम्झिइन सक्नु हो । पदमा रहँदा डर पैदा गर्न सकिन्छ, तर प्रतिष्ठा कमाउन विश्वास चाहिन्छ । शक्ति प्रयोग गरेर मानिसलाई केही समय प्रभावित पार्न सकिन्छ, तर चरित्र र योगदानबाट मात्र इतिहास प्रभावित हुन्छ । 
लोकतन्त्रमा अधिकारसँगै उत्तरदायित्व जोडिएको हुन्छ । सार्वजनिक पद भनेको विशेषाधिकार होइन, सार्वजनिक विश्वासको जिम्मेवारी हो । तर, राजनीतिक संस्कृतिमा राम्रो परिणामको श्रेय लिन सबै अगाडि आउने र असफलताको जिम्मेवारी अरूमाथि सार्ने प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक विश्वासलाई कमजोर बनाउँछ । असल नेतृत्वको परीक्षा सफलता हुँदा मात्र हुँदैन; असफलता हुँदा हुन्छ । आफ्नो निर्णय गलत भयो भने स्वीकार गर्न सक्नु, जनअपेक्षा पूरा गर्न नसक्दा आत्ममूल्यांकन गर्न सक्नु र गम्भीर नैतिक प्रश्न उठ्दा आवश्यक त्याग गर्न सक्नु नेतृत्वको उच्च संस्कार हो ।
पद छोड्नु सधैं पराजय होइन । कहिलेकाहीँ पदबाट सम्मानपूर्वक अलग हुनु नै राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो नैतिक विजय बन्न सक्छ । किनकि पद समातेर बस्नु स्वाभाविक स्वार्थ हुन सक्छ; तर प्रतिष्ठा जोगाउन आवश्यक पर्दा पद त्याग्नु आत्मअनुशासन हो  ।नेपालमा अब एउटा यस्तो संस्कार आवश्यक छ जहाँ ‘म पदमा कसरी टिकिरहने ?’ भन्दा ‘म आफ्नो जिम्मेवारी कसरी पूरा गर्ने ?’ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनोस् । नेतृत्वले गल्ती लुकाउने होइन, गल्तीबाट सिक्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । सार्वजनिक जीवनमा उत्तरदायित्वलाई कमजोरी होइन, शक्तिको प्रमाणका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ ।
आन्तरिक लोकतन्त्र र योग्यतातन्त्रको स्थापना
राष्ट्रको राजनीतिक नेतृत्व जस्तो हुन्छ, राज्य सञ्चालनको गुणस्तर पनि धेरै हदसम्म त्यस्तै हुन्छ । त्यसैले सक्षम राष्ट्र निर्माण गर्न सक्षम राजनीतिक संस्था आवश्यक हुन्छन् । राजनीतिक दलहरूभित्रै लोकतन्त्र कमजोर छ भने बाहिर लोकतन्त्रको संस्कार बलियो बनाउन कठिन हुन्छ । गुट, पहुँच, नातासम्बन्ध, चाकडी र शक्ति केन्द्रसँगको निकटताले योग्यता, विचार र योगदानलाई विस्थापित गर्ने अवस्था कुनै पनि लोकतान्त्रिक दलका लागि दीर्घकालीन खतरा हो । 
अब दलभित्र नेतृत्व चयन पारदर्शी, प्रतिस्पर्धात्मक र योग्यतामा आधारित हुनुपर्छ । संगठन निर्माण गर्ने क्षमता, नीति निर्माणको दक्षता, जनसम्बन्ध, नैतिक आचरण, सार्वजनिक जीवनको पारदर्शिता र परिणाम दिने क्षमता नेतृत्वको मूल्यांकनका प्रमुख आधार बन्नुपर्छ । योग्यतातन्त्रबिना राजनीतिक रूपान्तरण सम्भव हुँदैन । राजनीतिमा विचार र क्षमता पुरस्कृत हुन थालेपछि मात्र नयाँ पुस्ता आकर्षित हुन्छ । त्यागको मूल्य हुने, अध्ययनको सम्मान हुने र परिणाम दिने व्यक्तिले अवसर पाउने वातावरण बनेपछि राजनीति स्वार्थको भ¥याङ होइन, योगदानको क्षेत्र बन्न सक्छ ।
राजनीतिक स्थायित्व आवश्यक छ, तर स्थायित्व र स्थायी नेतृत्व एउटै कुरा होइन । लोकतन्त्रमा संस्था बलियो हुनुपर्छ, व्यक्ति होइन। एउटै व्यक्ति वा समूह लामो समयसम्म शक्तिको केन्द्रमा रहिरहँदा नेतृत्व परिवर्तन, नयाँ विचार र पुस्तान्तरणका सम्भावना कमजोर हुन सक्छन् । सीमित कार्यकालको बहस त्यसैले व्यक्तिविरोधी होइन; यो संस्थाको पक्षमा उठाइएको बहस हो । नेतृत्वको समय सीमित हुन्छ भन्ने चेतनाले नेताहरूलाई पद जोगाउनेभन्दा आफ्नो कार्यकालमा परिणाम दिने दिशातर्फ प्रेरित गर्न सक्छ ।
नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु भनेको पुरानो पुस्तालाई अस्वीकार गर्नु होइन । बरु अनुभव र ऊर्जाबीचको संयोजन गर्नु हो । अनुभवी नेतृत्वले ज्ञान र संस्थागत स्मृति हस्तान्तरण गर्ने र नयाँ पुस्ताले नयाँ प्रविधि, नयाँ विचार तथा नयाँ सामाजिक अपेक्षालाई राजनीतिको केन्द्रमा ल्याउने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । राजनीतिक नेतृत्व कसैको निजी सम्पत्ति होइन । यो राष्ट्रले दिएको अस्थायी जिम्मेवारी हो । त्यसैले नेतृत्व हस्तान्तरणलाई संकट होइन, लोकतन्त्रको स्वाभाविक प्रक्रिया मान्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।
नागरिकः मतदाताभन्दा निगरानीकर्ता
राजनीतिक संस्कृतिको परिवर्तन नेताबाट मात्र सम्भव हुँदैन । नागरिकको चेतनाले पनि नेतृत्वको चरित्र निर्धारण गर्छ । यदि समाजले धन, पहुँच, जातीय–गुटगत प्रभाव वा क्षणिक लोकप्रियतालाई मात्र राजनीतिक सफलताको आधार बनाउँछ भने राजनीतिले पनि त्यही प्रवृत्तिलाई पछ्याउँछ । त्यसैले नागरिकले मतदानको अधिकारसँगै प्रश्न गर्ने अधिकार र जिम्मेवारीलाई पनि बलियो बनाउनुपर्छ । चुनावका बेला वाचा सुन्ने मात्र होइन, चुनावपछि ती वाचा पूरा भए कि भएनन् भनेर मूल्यांकन गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । 
सञ्चार माध्यम, नागरिक समाज, बौद्धिक समुदाय, विश्वविद्यालय र युवा पुस्ताले पनि राजनीतिक जवाफदेहिताको वातावरण निर्माण गर्न महŒवपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । आलोचना व्यक्तिविरोधी होइन, सुधारमुखी हुनुपर्छ । समर्थन पनि अन्धो होइन, विवेकपूर्ण हुनुपर्छ । जब नागरिकले असल नेतृत्वलाई सम्मान र खराब प्रवृत्तिलाई अस्वीकार गर्न थाल्छन्, तब राजनीतिले पनि आफ्नो व्यवहार बदल्न बाध्य हुन्छ । लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति निर्वाचनको दिन मात्र होइन, नागरिकको निरन्तर खबरदारीमा हुन्छ ।
राजनीतिक सुधार केवल कानुन परिवर्तन गरेर पूरा हुँदैन । कानुन आवश्यक छ, संस्था आवश्यक छ, निर्वाचन प्रणाली आवश्यक छ; तर यी सबैभन्दा गहिरो कुरा राजनीतिक संस्कार हो । एउटै कानुन भएको अवस्थामा पनि नेतृत्वको चरित्र फरक हुँदा शासनको परिणाम फरक हुन सक्छ । त्यसैले अब राजनीतिमा तीनवटा मूल्यलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ, सेवा, सदाचार र परिणाम । सेवा अर्थात् सार्वजनिक पदलाई जनताको जिम्मेवारी ठान्ने संस्कार । 
राजनीतिमा पारदर्शिता, सम्पत्तिको जवाफदेहिता, हितको द्वन्द्व नियन्त्रण, निर्णय प्रक्रियाको स्पष्टता र सार्वजनिक स्रोतको जिम्मेवार प्रयोगलाई अनिवार्य बनाउनुपर्छ । नयाँ राजनीतिक संस्कृतिले राजनीतिज्ञलाई पनि बदल्छ र नागरिकको अपेक्षालाई पनि बदल्छ। जहाँ इमानदारी सम्मानित हुन्छ, त्यहाँ भ्रष्टाचार क्रमशः सामाजिक रूपमा अस्वीकार्य बन्छ । जहाँ कामको मूल्य हुन्छ, त्यहाँ चाकडीको महत्व घट्छ । जहाँ विचारको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ व्यक्तिपूजा कमजोर हुन्छ ।
स्वार्थको राजनीतिबाट समर्पणको राजनीति
नेपाललाई अब केवल राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन गर्ने होइन, राजनीतिक संस्कृतिको रूपान्तरण गर्ने अभियान चाहिएको छ । राजनीति जनताको विश्वासबाट शक्ति प्राप्त गर्ने र त्यही शक्तिलाई जनताको जीवन सुधारमा प्रयोग गर्ने माध्यम बन्नुपर्छ । अब नेतृत्वको नयाँ मापदण्ड तय गरौं, कति पद पाए भन्ने होइन, कति योगदान गरे; कति वर्ष सत्तामा बसे भन्ने होइन, कति वर्षको सकारात्मक प्रभाव छोडे; कति शक्ति सञ्चय गरे भन्ने होइन, कति संस्था बलियो बनाए; कति मानिस आफ्नो वरिपरि जम्मा गरे भन्ने होइन, कति नागरिकको जीवनमा परिवर्तन ल्याए ।
नेपाललाई पदका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने नेता मात्र होइन, प्रतिष्ठाका लागि काम गर्ने नेतृत्व चाहिएको छ । सत्ता कब्जा गर्ने राजनीति होइन, सम्भावना निर्माण गर्ने राजनीति चाहिएको छ । व्यक्तिगत सफलताको यात्रा होइन, राष्ट्र निर्माणको महान् अभियान चाहिएको छ । यहीँबाट नेपाली राजनीतिले नयाँ युगको सुरुवात गर्न सक्छ, स्वार्थबाट समर्पणतर्फ, पदबाट प्रतिष्ठातर्फ, शक्तिबाट सेवातर्फ र व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिबाट संस्थाकेंद्रित राजनीतितर्फ । राजनीतिको अन्तिम पुरस्कार पद होइन, जनविश्वास हो । अन्तिम सम्पत्ति सत्ता होइन, प्रतिष्ठा हो र अन्तिम उपलब्धि कुर्सीमा बिताएका वर्ष होइनन, राष्ट्रलाई आफूभन्दा राम्रो अवस्थामा छोडेर जाने क्षमता हो । यही नै नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको आधार हो। यही नै समुन्नत नेपालको राजनीतिक यात्राको नयाँ सुरुवात हुन सक्छ ।
(लेखक अर्याल समसामयिक विषयमा लेख्छन् ।)