दशैं एउटै, धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ अनेक

दशैंलाई सामान्यतः हिन्दू धर्मावलम्बीको सबैभन्दा ठूलो पर्वका रूपमा चिनिन्छ । तर नेपालका विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, सम्प्रदाय र समुदायका दृष्टिमा दशैंको अर्थ, उत्पत्ति, पूजा विधि र सांस्कृतिक महत्व एउटै छैन । कसैले यसलाई देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको पर्व मान्छन्, कसैले भगवान् रामले रावणलाई पराजित गरेको दिनका रूपमा व्याख्या गर्छन् । नेवार समुदायमा यही पर्व मोहनी नखःका रूपमा मनाइन्छ भने तामाङ समुदायमा म्हेनिङ नामले चिनिन्छ । बौद्ध परम्परा र स्थानीय संस्कारमा पनि यस पर्वका फरकफरक अर्थ र अभ्यास भेटिन्छन् ।
बडा दशैं दुर्गा भवानीको पूजा, पारिवारिक पुनर्मिलन, मान्यजनबाट टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण र विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधिसँग जोडिएको लामो पर्व हो । तर यसको धार्मिक व्याख्या र अनुष्ठान समुदायअनुसार फरक हुन्छन् । यही विविधताले दशैंलाई एउटा धार्मिक आख्यानमा मात्र सीमित नराखी नेपालको बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक जीवन बुझ्ने अवसर पनि बनाएको छ । 
शाक्त मतमा दुर्गाको विजय
शाक्त सम्प्रदायअनुसार दशैं देवी दुर्गाको शक्ति, पराक्रम र असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीक हो । देवीमाहात्म्य वा दुर्गा सप्तशतीमा वर्णित आख्यानअनुसार महिषासुर नामक असुरले देवताहरूलाई पराजित गरी स्वर्गमा अधिकार जमाएपछि देवताहरूको सामूहिक शक्तिबाट देवी दुर्गाको उत्पत्ति हुन्छ । देवीले महिषासुरसँग युद्ध गरी उसको वध गर्छिन् । यही विजयको स्मरणमा विजयादशमी मनाइने धार्मिक विश्वास छ ।
यस परम्परामा घटस्थापनादेखि नवरात्र आरम्भ हुन्छ । नौ दिनसम्म देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा, आराधना र शक्ति साधना गरिन्छ । दशौं दिनलाई विजयादशमीका रूपमा मनाइन्छ । जमरा उमार्ने, दुर्गा भवानीको पूजा गर्ने र टीका लगाउने प्रचलन यसै धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको छ ।
दशैंको अर्को लोकप्रिय व्याख्या रामायणसँग सम्बन्धित छ । हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् रामले रावणलाई पराजित गरेको विजयको सम्झनामा पनि विजयादशमी मनाइन्छ । यस व्याख्याले अन्याय, अहंकार र दुष्ट प्रवृत्तिमाथि धर्म, न्याय र सदाचारको विजयलाई जोड दिन्छ । यद्यपि दुर्गा र महिषासुरको आख्यान तथा राम र रावणको कथालाई एउटै धार्मिक व्याख्याका रूपमा नभई दशैंसँग जोडिएका फरक परम्पराका रूपमा बुझ्नुपर्छ । 
बौद्ध दृष्टिमा अहिंसा र शान्तिको सन्देश
दशैंको अर्थ हिन्दू धार्मिक आख्यानमा मात्र सीमित छैन । नेपालका केही बौद्ध सांस्कृतिक व्याख्यामा यस पर्वलाई हिंसाको त्याग, आत्मबोध र शान्तिको मार्गसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ ।
संस्कृतिविद् डा. मिलन शाक्यका अनुसार बौद्ध दृष्टिकोणबाट विजयादशमीलाई सम्राट अशोकले युद्धमा भएको नरसंहारपछि पश्चात्ताप गर्दै अहिंसा र शान्तिको मार्ग अपनाएको प्रसङ्गसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । यस व्याख्याले विजयको अर्थ अरूमाथि बल प्रयोग गरेर प्राप्त गरिने सफलताभन्दा हिंसा त्यागेर शान्तितर्फ अघि बढ्नु पनि हो भन्ने सन्देश दिन्छ ।
यद्यपि अशोकले युद्ध त्यागेको ऐतिहासिक प्रसङ्गलाई विजयादशमीकै दिनसँग जोड्ने विषयलाई सर्वमान्य ऐतिहासिक निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन । 
नेपालमा हिन्दू र बौद्ध परम्परा लामो समयदेखि एकअर्कासँग अन्तरक्रियामा रहेका छन् । विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक जीवनमा देवीदेवता, तान्त्रिक साधना, कुलपूजा र स्थानीय परम्पराको मिश्रण पाइन्छ । 
नेवार समुदायमा दशैं होइन, मोहनी नखः
नेवार समुदायमा दशैंलाई प्रायः मोहनी नखः भनिन्छ । यसको पूजा विधि, धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक अभ्यास अन्य समुदायमा प्रचलित दशैंसँग मिल्ने पक्ष हुँदाहुँदै पनि आफ्नै विशिष्टता छन् । नेवार समाजभित्र पनि ठाउँ, जातीय समूह, परिवार र कुलअनुसार परम्परा फरक हुन्छन् ।
संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीले मोहनी नखःलाई बज्रयान बौद्ध परम्परामा विकसित तान्त्रिक साधनासँग सम्बन्धित मानेका थिए । मोहनीका क्रममा प्रयोग गरिने विशेष कालो टीका अर्थात् मोहनी सिन्हलाई यस पर्वको नामसँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ । तर मोहनीको धार्मिक स्वरूपलाई एउटै व्याख्यामा सीमित गर्न सकिँदैन । यसमा शाक्त परम्परा, तान्त्रिक साधना, कुलदेवताको आराधना र नेवार समुदायका स्थानीय संस्कारसमेत जोडिएका छन् । 
नेवार समुदायमा आगम देवताको पूजा विशेष महत्वको हुन्छ । आगम देवता र आगम घरसँग सम्बन्धित पूजा विधि कतिपय परिवारमा गोप्य राखिन्छ । त्यसैले एउटा कुलमा प्रचलित विधि अर्को कुलमा उस्तै नहुन सक्छ । तान्त्रिक विधिबाट पूजा गर्ने, भोग चढाउने र निश्चित पारिवारिक परम्पराअनुसार धार्मिक कर्म सम्पन्न गर्ने अभ्यासले मोहनी नखःको विशिष्टता देखाउँछ ।
मोहनीका तीन दिन विशेष महत्वका मानिन्छन् । अष्टमीमा कूछी भ्वय्, नवमीमा स्याक्व त्याक्व र दशमीमा चालँ मनाइन्छ । कूछी भ्वय् पारिवारिक भोजसँग सम्बन्धित छ । स्याक्व त्याक्वका क्रममा परम्पराअनुसार बलि तथा काटमारसम्बन्धी संस्कार गरिन्छ । चालँ विजयादशमीको दिन हो, जसमा टीका, आशीर्वाद र पारिवारिक भेटघाटको महत्व रहन्छ ।
दशमीदेखि पूर्णिमासम्म छोरीज्वाइँ, दिदीबहिनी तथा आफन्तलाई बोलाएर नखत्या अर्थात् भोज खुवाउने चलन पनि छ । यसले मोहनी नखः धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नभई पारिवारिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसरसमेत भएको देखाउँछ ।
नेवार समुदायमा दशैंको समयमा फूलपाती भित्र्याउने प्रचलन अन्य समुदायमा जस्तै सर्वत्र समान छैन । काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा मोहनीका अवसरमा फरक जात्रा, पूजा र स्थानीय परम्परा सञ्चालन हुन्छन् । ललितपुरको खोकनामा मनाइने सिकाली जात्रा यसको उदाहरण हो, जुन मोहनी पर्वको प्रारम्भिक दिनसँग सम्बन्धित छ । 
तामाङ समुदायमा म्हेनिङ र कुलपूजाको परम्परा
तामाङ समुदायमा दशैंलाई म्हेनिङका रूपमा चिन्ने प्रचलन छ । यस पर्वको नाम, उत्पत्ति र पूजा विधिबारे समुदायभित्र प्रचलित व्याख्याहरू छन् । तामाङ परम्परामा घर, कुलदेवता, पुर्खा र पारिवारिक संस्कारसँग जोडिएका अनुष्ठानले विशेष स्थान राख्छन् ।
समुदायमा प्रचलित एउटा व्याख्याअनुसार चुल्होमाथि राखिने टोकरीजस्तो संरचनालाई खस भाषामा सराङ भनिन्छ भने तामाङ भाषामा ङङा वा मेलाङ भनिने उल्लेख पाइन्छ । मेलाङ शब्दबाट म्हेनिङ शब्द विकसित भएको भन्ने मत पनि प्रस्तुत गरिन्छ । तर यस व्युत्पत्तिको भाषाशास्त्रीय पुष्टि स्पष्ट नभएकाले यसलाई प्रमाणित निष्कर्षभन्दा प्रचलित सांस्कृतिक व्याख्याका रूपमा लिनुपर्छ ।
तामाङ समुदायको परम्परागत कुलपूजा र म्हेनिङसँग जोडिएका अनुष्ठानमा खेप्पा सुङको पूजा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । प्रचलित विवरणअनुसार वैशाखदेखि असारसम्म खेप्पा सुङलाई घरमा आह्वान गरी पूजा गर्ने चलन छ, जसलाई खेप्पा क्याप सुँ पूजा भनिन्छ । त्यसपछि दशैंको घटस्थापनादेखि फूलपाती वा सप्तमीसम्म खेप्पा सुङलाई बिदाइ गर्ने अनुष्ठान गरिन्छ, जसलाई खेप्पाश्यापा पूजा भनिन्छ ।
यस बिदाइ विधिमा देवतालाई घरभित्रबाट पिँढी हुँदै आँगनसम्म लगेर बिदाइ गर्ने चलन रहेको बताइन्छ । बलिमा चढाइएको मासु प्रसाद राख्ने भाँडो र कुलपूजाको प्रसाद राख्ने डालोसम्बन्धी नियम पनि यस परम्परासँग जोडिएका छन् । यसैले केही परिवारमा चुल्हो र पूजा गरिने स्थानमा प्रवेश गर्ने विषयमा निश्चित सामाजिक तथा धार्मिक मर्यादा पालना गरिन्छ ।
यस्ता अभ्यासलाई सबै तामाङ परिवारमा समान रूपमा भने लागू भएको पाइँदैन ।  स्थान, कुल, परिवार र धार्मिक आस्थाअनुसार विधि फरक रहेको तामाङ्गहरु बताउँछन् । यस परम्पराले भने म्हेनिङलाई केवल अर्को समुदायले मनाउने दशैंको नामका रूपमा मात्र नभई कुलदेवता, पुर्खाको स्मरण र पारिवारिक संस्कारसँग जोडिएको पर्वका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखाउँछ ।
दशैंका प्रमुख दिन र तिनको सांस्कृतिक महत्व
दशैं घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मनाइने पर्व हो । यस अवधिमा हरेक दिनको आफ्नै धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व छ । यद्यपि सबै समुदायले सबै दिनलाई समान रूपमा मनाउँदैनन् ।
घटस्थापना दशैंको आरम्भ हो । यस दिन शुभ साइतमा कलश स्थापना गरी जौ, मकै वा अन्य अन्नका बीउ छरेर जमरा उमारिन्छ । देवी दुर्गाको प्रतीकका रूपमा कलश स्थापना गर्ने र नौ दिनसम्म पूजा गर्ने परम्परा छ । नेवार समुदायमा पनि यही समय मोहनी नखःको सुरुवात मानिन्छ । 

महासप्तमी अर्थात् फूलपाती दशैंको महत्वपूर्ण दिन हो । यस दिन फूलपाती भिœयाउने चलन छ । गोरखाबाट काठमाडौंको हनुमानढोका दरबारमा फूलपाती ल्याउने परम्पराले ऐतिहासिक रूपमा राजकीय महत्वसमेत बोकेको छ । शाहकालमा दरबारसँग जोडिएको यस परम्पराले दशैंको धार्मिक पक्षसँगै राज्यसत्तासँगको सम्बन्ध पनि देखाउँछ ।
महाअष्टमी देवी दुर्गा र कालीको विशेष पूजा गरिने दिन हो । शक्तिपीठहरूमा पूजाआजा तथा बलि दिने चलन छ । नेवार समुदायमा यस दिन कूछी भ्वय् खाने परम्परा छ । परिवार र आफन्त भेला भएर भोज गर्ने यो चलन धार्मिक अनुष्ठानसँगै सामुदायिक सम्बन्धको प्रतीक पनि हो ।
महानवमीका दिन देवी दुर्गा र तलेजु भवानीको पूजा गरिन्छ । कतिपय समुदायमा घरमा प्रयोग गरिने औजार, मेसिन, सवारीसाधन तथा उपकरणको पूजा गर्ने चलन छ । यसलाई काम, श्रम र जीविकासँग सम्बन्धित साधनप्रति सम्मान प्रकट गर्ने परम्पराका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । भक्तपुरमा नवदुर्गा परम्पराअन्तर्गत महिषासुरको प्रतीक मानिने राँगासँग सम्बन्धित विशेष अनुष्ठान गरिन्छ । स्थानीय परम्पराअनुसार यसको विधि र धार्मिक अर्थ फरक हुन सक्छ ।
विजयादशमी दशैंको मुख्य दिन हो । यस दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा, आशीर्वाद र दक्षिणा ग्रहण गरिन्छ । टीका लगाउने चलनले परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट स्नेह, सद्भाव र शुभकामना प्राप्त गर्ने अवसर दिन्छ । विभिन्न समुदायमा टीकाको रङ, जमरा राख्ने विधि, मन्त्र र आशीर्वाद दिने तरिका फरक हुन सक्छ ।
कोजाग्रत पूर्णिमा दशैंको समापनसँग जोडिएको दिन हो । लक्ष्मीको पूजा गर्ने र समृद्धिको कामना गर्ने धार्मिक विश्वास यस दिनसँग सम्बन्धित छ । यसरी दशैंका पन्ध्र दिनले धार्मिक आराधनादेखि पारिवारिक भेटघाट र सामाजिक सम्बन्ध नवीकरणसम्मका विविध पक्ष समेट्छन् । 
एउटै पर्व, फरक पहिचान
दशैंलाई केवल दुर्गा र महिषासुरको युद्ध वा राम र रावणको विजयको कथामा सीमित गर्दा नेपालको सांस्कृतिक विविधता पूर्ण रूपमा समेटिँदैन । नेवार समुदायको मोहनी नखः, तामाङ समुदायको म्हेनिङ, बौद्ध परम्परासँग जोडिएका व्याख्या तथा विभिन्न समुदायका कुलपूजा र पुर्खा स्मरणका संस्कारले यस पर्वको बहुआयामिक स्वरूप देखाउँछन् ।
यी परम्परालाई एउटै धार्मिक मान्यताभित्र जबर्जस्ती राख्नु वा सबै समुदायले एउटै विधि अपनाउनुपर्छ भन्ने ठान्नु उचित हुँदैन । कतिपय संस्कारमा समानता भए पनि तिनको अर्थ, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र अभ्यास फरक हुन सक्छन् । कुनै परम्पराको उत्पत्ति वा शब्दको व्युत्पत्तिबारे पर्याप्त ऐतिहासिक तथा भाषाशास्त्रीय प्रमाण नभएमा त्यसलाई समुदायमा प्रचलित विश्वासका रूपमा प्रस्तुत गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
दशैंको साझा सामाजिक पक्ष भनेको परिवारसँगको भेटघाट, आफन्तबीचको आत्मीयता, ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद ग्रहण र सामाजिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनु हो । धार्मिक आस्था राख्नेहरूका लागि यो शक्तिको आराधना र विजयको पर्व हो भने विभिन्न सांस्कृतिक समुदायका लागि यो आफ्नै पहिचान र पुख्र्यौली संस्कार जोगाउने अवसर पनि हो ।
त्यसैले दशैंको वास्तविक सांस्कृतिक महत्व कुनै एउटै व्याख्यालाई अन्तिम सत्य मान्नुमा होइन, फरक धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक अभ्यासलाई बुझ्नु र सम्मान गर्नुमा छ । दशैंका नाम फरक छन्, पूजा विधि फरक छन् र व्याख्या पनि फरक छन् । तर ती विविध परम्परालाई सम्मानपूर्वक बुझ्नु नै नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजको महत्वपूर्ण विशेषता हो ।