विदेशमा रहेका नेपालीको चिन्ता

मध्यपूर्व क्षेत्रमा बढ्दो युद्ध तनाव र त्यसले सिर्जना गरेको असुरक्षाको अवस्थाले विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकको सुरक्षा प्रश्नलाई पुनः गम्भीररूपमा उठाएको छ । पछिल्ला घटनाक्रमले के देखाएको छ भने वैदेशिक रोजगारीका लागि विभिन्न मुलुक पुगेका लाखौं नेपाली कुनै पनि समय अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व, प्राकृतिक विपत्ति वा अन्य संकटका कारण जोखिममा पर्न सक्छन् । यस्तो अवस्थामा उनीहरूको सुरक्षा र उद्धारका लागि सरकारसँग स्पष्ट नीति, पर्याप्त तयारी र प्रभावकारी संयन्त्र हुनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
हाल पश्चिम एसिया तथा मध्यएसियाका विभिन्न मुलुकमा लाखौं नेपाली कामदार कार्यरत छन् । तीमध्ये धेरैजसो रोजगारीका लागि गएका श्रमिक हुन्, जसले कठिन परिस्थितिमा काम गरेर नेपालमा रहेको परिवारको जीवन निर्वाह र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पु¥याइरहेका छन् । रेमिट्यान्सले नेपालको अर्थतन्त्रलाई ठूलो सहारा दिएको अवस्थामा उनीहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु राज्यको प्राथमिक दायित्व हो । तर युद्ध, राजनीतिक अस्थिरता, अनलाइन ठगी, भिसासम्बन्धी समस्या वा अन्य कारणले विदेशमा अलपत्र पर्ने घटना बारम्बार दोहोरिनु गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ ।
यस सन्दर्भमा सरकारले विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकको सुरक्षा र उद्धारका लागि दीर्घकालीन रणनीति तयार गर्नु सकारात्मक कदम हो । विशेषगरी परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत स्थापना गरिएको आपत्कालीन नियन्त्रण केन्द्र र अनलाइन पोर्टलले विदेशमा रहेका नेपालीको अवस्थाबारे जानकारी संकलन गर्ने तथा आवश्यक परे उद्धार प्रक्रिया अघि बढाउने काममा सहयोग पु¥याउने अपेक्षा गरिएको छ । यस्तो प्रणालीले संकटको समयमा नागरिकको अवस्थाबारे छिटो जानकारी पाउन र आवश्यक कदम चाल्न सहज बनाउँछ ।
तर दीर्घकालीनरूपमा अझ प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न सरकारले केही महŒवपूर्ण पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक छ । सर्वप्रथम विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकको अद्यावधिक तथ्यांक व्यवस्थितरूपमा राख्ने प्रणालीलाई अझ सुदृढ बनाउनु आवश्यक छ । विभिन्न मुलुकमा कति नेपाली छन्, उनीहरू कहाँ र कुन अवस्थामा काम गरिरहेका छन् भन्ने स्पष्ट विवरण राज्यसँग हुनु अत्यन्त जरुरी हुन्छ । यसले संकटको समयमा उद्धार योजना बनाउन सहज बनाउँछ ।
साथै, कूटनीतिक संयन्त्रलाई अझ सक्रिय र सुदृढ बनाउनु आवश्यक छ । विदेशस्थित नेपाली दूतावास र नियोगहरूलाई पर्याप्त जनशक्ति, स्रोतसाधन र अधिकार उपलब्ध गराइएमा संकटका समयमा उनीहरूले छिटो र प्रभावकारी ढंगले काम गर्न सक्छन् । साथै आवश्यक परे उद्धारका लागि छुट्टै कोष स्थापना गरी आर्थिक स्रोत सुनिश्चित गर्न पनि सरकार गम्भीर हुनुपर्छ । यसका अलावा वैदेशिक रोजगारीमा जाने प्रक्रियालाई अझ सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन आवश्यक छ । अवैध माध्यमबाट विदेश जाने, भिजिट भिसामा गएर काम गर्ने वा ठगीको सिकार हुने घटनालाई नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी निगरानी प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । यसका साथै विदेश जाने कामदारलाई सम्भावित जोखिम, कानूनी प्रक्रिया र सुरक्षासम्बन्धी जानकारी दिने अभिमुखीकरण कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ ।
सरकारको प्रयाससँगै विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकले पनि आफ्नो सुरक्षाप्रति सचेत हुन आवश्यक छ । आफू रहेको देशको कानून र नियमको पालना गर्नु, दूतावाससँग सम्पर्कमा रहनु र आधिकारिक सूचना तथा निर्देशनलाई पालना गर्नु अत्यन्त महŒवपूर्ण हुन्छ । संकटको समयमा अपुष्ट समाचार वा अफवाहको पछि नलागी विश्वसनीय स्रोतबाट प्राप्त सूचनालाई मात्र विश्वास गर्नु पनि आवश्यक छ । 
यसबाहेक विदेशमा रहेका नेपालीले आफ्नो कागजात सुरक्षित राख्ने, आवश्यक परे दूतावासमा आफ्नो विवरण दर्ता गर्ने तथा आपत्कालीन अवस्थामा सम्पर्क गर्न सकिने माध्यमहरू सुरक्षित राख्नेजस्ता कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ । यसले संकटको समयमा उद्धार प्रक्रियालाई सहज बनाउन सहयोग पु-याउँछ ।
विदेशमा रहेका नेपाली समुदाय, श्रमिक संगठन तथा सामाजिक संस्थाहरूले पनि आपसी सहकार्य र सहयोगको भावना विकास गर्नु आवश्यक छ । संकटको समयमा एकअर्कालाई सहयोग गर्ने तथा आवश्यक जानकारी आदानप्रदान गर्ने संस्कारले जोखिम कम गर्न मद्दत गर्छ । यसर्थ, वैदेशिक रोजगारी नेपालको अर्थतन्त्रको महŒवपूर्ण आधार बनेको अवस्थामा विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु राज्यको महŒवपूर्ण जिम्मेवारी हो । त्यसका लागि स्पष्ट नीति, सुदृढ कूटनीतिक संयन्त्र, पर्याप्त आर्थिक स्रोत र नागरिकको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ । सरकार, दूतावास र नागरिक सबैले समन्वयात्मक ढंगले काम गर्न सकेमा मात्र विदेशमा रहेका नेपालीको सुरक्षा र उद्धारलाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ ।