विद्युतीय चुल्हो प्रवर्द्धन सरकारको उपयोगी कदम

नेपाल विद्युतीय ऊर्जा स्रोतको प्रचूर सम्भावना भएको मुलुक हो । ८३ हजार मेगावाट जलविद्युत् उत्पादन गर्ने क्षमता नेपालमा विद्यमान छ । त्यसैले खाना पकाउने एलपी ग्यासलगायत पेट्रोलियम पदार्थको खपत घटाएर विद्युतीय चुल्हो प्रयोगमा प्रोत्साहन गर्ने रणनीति आवश्यक छ । पश्चिम एसियाको तनाव र संकटका कारण विश्व बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य अकासिएको छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालको अर्थतन्त्रमा पर्न थालेको छ । पेट्रोलियम पदार्थका बढ्दो मूल्यवृद्धि र संकटबाट बच्न नेपाल सरकारले विद्युतीय ऊर्जाको खपतमा जोड दिएको छ । विद्युतको खपत प्रयोग बढाउन आवश्यक छ । 
आम सर्वसाधारण उपभोक्ताको दैनिक जीवनमा प्रभाव पार्ने उर्जाको खपतलाई सरकारले सहज गर्न सक्नु पर्छ । नेपालमा पछिल्लो पटक प्रतिव्यक्ति जलविद्युत्को खपत ४५० किलोवाटसम्म पुगेको छ । यो ऊर्जा क्षेत्रका लागि मात्र नभई देशको समग्र अर्थतन्त्रका लागि समेत शुभसंकेत हो । तर, भान्साका लागि आवश्यक खाना पकाउने एलपी ग्यास तथा सवारीसाधनमा खपत हुने खाना पकाउने ग्यास लगायतका पेट्रोलियम पदार्थ खरिदमा मात्र नेपालबाट बर्षेनी अर्बो रकम विदेशिने गरेको छ । 
यही अवस्थालाई बुझेर सरकारले स्वच्छ ऊर्जाको खपत बढाउने रणनीति अघि सारेको छ । ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयले दीर्घकालीन योजनाका साथ ऊर्जा खपत वृद्धि तथा निर्यात रणनीति २०८३ सार्वजनिक गरेको हो । त्यसैले सरकारी रणनीतिको सफल कार्यान्वयनबाट नेपालको स्वच्छ ऊर्जा क्षेत्रले फड्को मार्ने, व्यापार घाटामा उल्लेख्य कमी आउने र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा ऊर्जा क्षेत्रको योगदान बलियो भई दिगो विकासको लक्ष्य प्राप्तिमा ठोस योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
चालु आर्थिक वर्षको नौ महिनामा मात्रै झण्डै ४१ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँ बराबरको ग्यास आयात हुनुले ४१ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँ नेपालको अर्थतन्त्रमा परेको प्रभावलाई स्पष्ट गरेको छ । यस्तो अवस्थामा ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयले अघि सारेको ‘ऊर्जा खपत वृद्धि तथा निर्यात रणनीति’ अन्तर्गत एलपी ग्यासको अनुदान खारेज गरी विद्युतीय चुल्हो प्रयोगमा अनुदान र प्रोत्साहन दिने रणनीतिक योजना समयसापेक्ष र स्वागतयोग्य कदम हो ।
विद्युतीय चुल्होको प्रयोग बढाउनु एउटा प्राविधिक रूपान्तरण मात्र होइन, देशको आर्थिक र जनस्वास्थ्य सुधारका लागि समेत दीर्घकालीन महाअभियान हो । स्वदेशी बिजुलीको आन्तरिक खपत बढाउँदा व्यापार घाटा न्यूनीकरणमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्नेमा दुईमत छैन । ग्यास सिलिन्डरको तुलनामा विद्युतीय चुल्होको प्रयोग बढी सुरक्षित र सस्तो समेत पर्ने प्रमाणित भइसकेको छ । 
सरकारले सन् २०३० भित्र स्वच्छ ऊर्जालाई खाना पकाउने आधारभूत स्रोत बनाउने लक्ष्य लिएको सन्दर्भमा यो रणनीतिले उक्त राष्ट्रिय लक्ष्यलाई पूरा गर्न सहयोग पुग्छ । यद्यपि, कागजमा रणनीति बनाउनु र त्यसलाई कार्यान्वयन तहमा ल्याउनु फरक कुरा हुन् । विद्युतीय चुल्हो प्रयोगमा आमनागरिकलाई आकर्षित गर्न सरकारले विशेष योजना बनाउन जरुरी छ । गुणस्तरीय र भरपर्दो विद्युत् आपूर्ति, भोल्टेजको उतारचढाव र छिनछिनमा विद्युत् अवरुद्ध हुने समस्यालाई दीर्घकालीन रुपमा समाधान गर्न आवश्यक छ । यस्तो अवस्था रहेसम्म ग्यास छाडेर पूर्ण रूपमा विद्युतीय चुल्होमा भरोसा गर्न सकिँदैन । त्यसैले पुराना ट्रान्सफर्मर र वितरण प्रणालीको तत्काल स्तरोन्नति गरिनुपर्छ । त्यस्तै विद्युतीय चुल्हो खरिदमा अनुदान दिने व्यवस्थाका साथै घरायसी उपभोक्ताका लागि विद्युत् महसुलमा थप आकर्षक छुट प्याकेजहरू ल्याउनुपर्दछ । यसैगरी होटल, रेस्टुरेन्ट र सुरक्षा संयन्त्रका मेस तथा भान्साघरहरुमा यसको प्रयोगलाई विशेष प्रोत्साहन गरिनुपर्छ । ग्रामीण र अर्धशहरी क्षेत्रमा अझै पनि इन्डक्सन चुल्हो प्रयोग गर्दा करेन्ट लाग्ने वा महसुल धेरै भएको गुनासोहरु आइरहेका हुन्छन् । यस्ता गुनासोहरुलाई बेलैमा समाधान गरी देशव्यापी चेतनामूलक अभियान र स्थानीयस्तरमै मर्मतसम्भार गर्ने प्राविधिकहरूलाई तालिमको व्यवस्था गरिनुपर्छ । 
इन्धनमा परनिर्भरता घटाएर आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने यो सुनौलो अवसर पनि हो । सरकारले घोषणा गरेको ‘विद्युतीय चुल्हो’ रणनीतिलाई मन्त्रालयका कागजी प्रतिवेदनहरुमा मात्र सीमित नराखी नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, स्थानीय तह र निजी क्षेत्रबीचको बलियो समन्वयमा तत्काल कार्यान्वयनमा ल्याउनु जरुरी छ । अतः आफ्नै देशको जलस्रोतबाट उत्पादित हरित ऊर्जालाई हरेक नेपालीको भान्साको बलियो आधार बनाउनु नै आजको राष्ट्रिय आवश्यकता हो । पक्कै पनि सरकारले अहिलेको अवस्थामा बिद्युत उर्जाको खपतमा दिएको जोडले नेपाली उपभोक्ताको घर भान्सामा खुसीको क्षण हुन सक्छ । तर यसको पहुँच र उपयोग  सवै खालको उपभोक्ताको जीवनमा पु¥याउन ऊर्जाको प्रयोगलाई सरकारले पर्याप्त पूर्वाधार बनाउन आवश्यक देखिन्छ । सबै क्षेत्रका नेपालीको घरआँगनमा यसको प्रभाव पुग्न जरुरी छ ।