इरान–अमेरिका तनाव पुनः चर्कियो, युद्धविराम प्रयास संकटमा

वाशिङ्टन, (बीबीसी) । मध्यपूर्वमा अमेरिका र इरानबीचको तनाव फेरि चर्किएको छ । अमेरिकी सेनाले इरानविरुद्ध ‘आत्मरक्षाका लागि’ सैन्य कारबाही गरेको जनाएको छ भने इरानले अमेरिकी सैन्य अड्डा तथा सहयोगी राष्ट्रहरूलाई लक्षित गर्दै मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ । यस घटनाले केही समययता सुस्ताएको द्वन्द्वलाई पुनः अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ताको विषय बनाएको छ ।
अमेरिकी सेनाको केन्द्रीय कमाण्ड (सेन्टकम) का अनुसार इरानले कुवेत र बहराइनतर्फ मिसाइल प्रहार गरेपछि जवाफी कारबाहीस्वरूप होर्मुज जलडमरूमध्यस्थित केश्म टापुमा रहेका इरानी सैन्य संरचनामाथि आक्रमण गरिएको हो । सेन्टकमले उक्त आक्रमण इरानद्वारा मध्यपूर्वका विभिन्न क्षेत्रमा गरिएका हमलाको प्रतिकार भएको जनाएको छ ।
अमेरिकाका अनुसार इरानले कुवेततर्फ दुई र बहराइनतर्फ तीनवटा ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रहार गरेको थियो । अधिकांश मिसाइल अवरोध गरिएको वा बीचमै विस्फोट भएको बताइएको छ । तर कुवेतमा ड्रोन आक्रमणबाट एक जनाको मृत्यु भएको तथा ६० भन्दा बढी घाइते भएको स्थानीय अधिकारीहरूले जनाएका छन् । कुवेत अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलसहित केही संरचनामा क्षति पुगेको बताइएको छ ।
इरानले भने अमेरिकी सैन्य अड्डा र हेलिकोप्टरलाई लक्षित गरी मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण गरेको स्वीकार गरेको छ । इरानी अधिकारीहरूले यसलाई अमेरिकी सैन्य गतिविधिको प्रतिशोधका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
युद्धको अर्को संवेदनशील पक्ष होर्मुज जलडमरूमध्य बनेको छ । विश्वको महŒवपूर्ण तेल आपूर्ति मार्ग मानिने यस क्षेत्रमा अमेरिकाले नौसैनिक निगरानी र नियन्त्रण बढाएको छ । अमेरिकी सेनाले इरानतर्फ गइरहेको एक तेल ट्यांकरलाई रोकेर निष्क्रिय बनाएको दाबी गरेको छ । सेनाले चालक दलले चेतावनी बेवास्ता गरेपछि हेलफायर मिसाइल प्रयोग गरिएको जनाएको छ ।
यस घटनापछि इरानको इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कोप्र्स (आईआरजीसी) ले होर्मुजको सुरक्षामा हस्तक्षेप गर्ने कुनै पनि गतिविधिको ‘भारी मूल्य’ चुकाउनुपर्ने चेतावनी दिएको छ । इरानी विदेश मन्त्रालयले कुवेत र बहराइनका नेतृत्वलाई समेत प्रत्यक्ष जिम्मेवार ठहर गर्दै कडा प्रतिक्रिया जनाएको छ ।
सैन्य तनाव बढिरहेका बेला युद्धविराम तथा कूटनीतिक वार्ताको भविष्य पनि अनिश्चित बनेको छ । पछिल्ला केही सातादेखि अमेरिका र इरानबीच अप्रत्यक्ष वार्ताको प्रयास जारी रहे पनि उल्लेखनीय प्रगति हुन सकेको छैन । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरान सम्झौताका लागि इच्छुक रहेको दाबी गर्दै ‘राम्रो सम्झौता सम्भव’ रहेको बताएका छन् । उनले इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह मोज्तबा खामेनी वार्तामा संलग्न रहेको संकेत समेत दिएका छन् ।
तर इरानले अमेरिकामाथि वार्ताका सर्त बारम्बार परिवर्तन गरेको आरोप लगाएको छ । तेहरानका अनुसार वाशिङ्टनले नयाँ–नयाँ माग अघि सारेर सहमतिको वातावरण बिगारिरहेको छ । विशेषगरी होर्मुज जलडमरूमध्यको व्यवस्थापन र इरानको उच्च समृद्ध युरेनियम भण्डारणबारे दुवै पक्षबीच मतभेद कायम रहेको देखिन्छ ।
यसबीच अमेरिकी आन्तरिक राजनीतिले पनि युद्धसम्बन्धी निर्णयलाई प्रभावित पार्न थालेको छ । राष्ट्रपति ट्रम्प हाल कम लोकप्रियता, इन्धन मूल्यवृद्धि र इरानसँगको युद्धको आलोचनासँग जुधिरहेका छन् । रिपब्लिकन पार्टीभित्रैबाट उनको विदेश नीतिमाथि प्रश्न उठ्न थालेका छन् ।
हालै रिपब्लिकन सांसदहरूले ट्रम्प प्रशासनको एउटा विवादास्पद कोष योजना रोक्न दबाब दिएका थिए । राजनीतिक सहयोगीलाई करिब १.८ अर्ब डलर वितरण गर्ने प्रस्ताव चर्को आलोचनापछि अन्ततः न्याय विभागले फिर्ता लिन बाध्य भएको थियो । विश्लेषकहरूका अनुसार यस घटनाले ट्रम्पमाथि आफ्नै पार्टीभित्र चुनौती बढ्दै गएको संकेत दिएको छ ।
यही कारण इरानसँगको युद्ध पनि ट्रम्प प्रशासनका लागि सुरक्षा मुद्दा मात्र नभई राजनीतिक जोखिमको विषय बनेको छ । केही रिपब्लिकन सांसदहरूले युद्धको अवधि र उद्देश्य स्पष्ट गर्न माग गरेका छन् । गत महिना अमेरिकी सिनेटमा युद्ध अधिकारसम्बन्धी प्रस्ताव पारित हुनु पनि ट्रम्पको निर्णय प्रक्रियामाथि बढ्दो निगरानीको संकेत मानिएको छ ।
अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले भने इरानमाथिको आर्थिक प्रतिबन्ध हटाउने कुनै सहमति नभएको स्पष्ट पारेका छन् । उनका अनुसार प्रतिबन्ध हटाउन इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रमबारे विश्वसनीय कदम चाल्नुपर्नेछ ।
युद्धविराम प्रयास, सैन्य कारबाही र राजनीतिक दबाबबीच अमेरिका–इरान सम्बन्ध फेरि निर्णायक मोडमा पुगेको देखिन्छ । खाडी क्षेत्रमा बढ्दो अस्थिरताले विश्व ऊर्जा बजार, क्षेत्रीय सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने सम्भावना छ ।
हाल दुवै पक्षले आफ्नो अडान नरम बनाएका छैनन् । त्यसैले निकट भविष्यमा तनाव घट्नेभन्दा पनि नयाँ सैन्य तथा कूटनीतिक टकराव देखिन सक्ने सम्भावना बलियो रहेको विश्लेषकहरू बताउँछन् ।