संगीत महोत्सव वहिष्कार गर्दा ७ करोड यूरो घाटा

इजरायलसँगको कथित सम्बन्धलाई लिएर भएको बहिष्कारका कारण निजी लगानी कम्पनी केकेआरको समर्थन रहेको एक प्रमुख संगीत महोत्सव समूहले टिकट बिक्रीमा ठूलो गिरावट बेहोरेको छ ।
एलेक्स महोनको नेतृत्वमा रहेको सुपरस्टक्चरल समूहले लस्ट भिलेज र बोर्डमास्टर्स लगायतका चर्चित संगीत महोत्सव आयोजना गर्छ । कम्पनीको हालै सार्वजनिक भएको आर्थिक विवरणअनुसार गत वर्ष समूहको टिकट बिक्री ७ करोड युरोले घटेको छ भने करअघिको घाटा ३ करोड ४० लाख युरोले बढेर ११ करोड १० लाख युरो पुगेको छ ।
सुपरस्टक्चरलमाथि प्यालेस्टाइन समर्थक महोत्सव सहभागीहरूले लामो समयदेखि आलोचना गर्दै आएका थिए । उनीहरूको आरोप केकेआरले इजरायलसँग सम्बन्धित कम्पनीमा लगानी गरेको भन्ने थियो । यही विषयलाई लिएर सुपरस्टक्चरलले आयोजना गर्ने विभिन्न संगीत महोत्सव बहिष्कार गर्न आह्वान गरिएको थियो ।
गत वर्ष ५० भन्दा बढी कलाकारले सुपरस्टक्चरलको फिल्ड डे महोत्सवले केकेआरसँगको सम्बन्ध तोड्नुपर्ने माग गरेका थिए । केकेआरले सुपरस्टक्चरललाई १ अर्ब ३० करोड युरोमा खरिद गरेको सात महिनापछि कलाकारहरूको यस्तो माग सार्वजनिक भएको थियो ।
गत वर्ष अगस्टमा पोट्र्समाउथमा आयोजना भएको भिक्टोरियस महोत्सवमा पनि विवाद चर्किएको थियो । आयोजकले आयरल्यान्डको ब्यान्ड ‘द मेरी वालपर्स’को प्रस्तुति समय घटाएपछि त्यसको विरोधमा थुप्रै ब्यान्डले आफ्नो प्रस्तुति नै रद्द गरेका थिए । द मेरी वालपर्सले मञ्चमा प्यालेस्टाइनको झन्डा प्रदर्शन गरेको थियो ।
यस घटनाले संगीत महोत्सव मनोरञ्जनको कार्यक्रम मात्र नभई कलाकारको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सामाजिक–राजनीतिक मुद्दा उठाउने एउटा महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक मञ्चसमेत भएको देखाएको छ । पछिल्ला वर्षमा विश्वका ठूला संगीत महोत्सवमा कलाकारहरूले युद्ध, मानवअधिकार, जलवायु परिवर्तन, लैङ्गिक समानता र सामाजिक न्यायजस्ता विषयमा आफ्नो धारणा व्यक्त गर्ने क्रम बढेको छ । त्यसैले आयोजकको स्वामित्व, लगानीकर्ता र व्यावसायिक साझेदारसँग सम्बन्धित विषयले पनि कलाकार तथा दर्शकको निर्णयलाई प्रभावित गर्न थालेका छन् ।
संगीत महोत्सवको महŒव सांस्कृतिक रूपमा मात्र सीमित छैन । यस्ता कार्यक्रमले स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो रकम भित्र्याउने गर्छन् । देश–विदेशबाट आउने दर्शकले होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, पसल तथा अन्य सेवामा खर्च गर्ने भएकाले एउटा ठूलो महोत्सवले आयोजक कम्पनीबाहेक स्थानीय व्यवसायलाई पनि प्रत्यक्ष लाभ पु¥याउने गरेको छ । कलाकार, प्राविधिक, सुरक्षा कर्मचारी, खाना तथा पेय पदार्थका व्यवसायी र अन्य अस्थायी कामदारका लागि समेत यस्ता कार्यक्रम रोजगारीको महŒवपूर्ण माध्यम बन्न सक्छन् ।
संगीत महोत्सव कलाकारका लागि पनि नयाँ दर्शकसम्म पुग्ने, नयाँ संगीत प्रस्तुत गर्ने र अन्य कलाकारसँग सहकार्य गर्ने अवसर हो । विशेषगरी उदीयमान कलाकारका लागि ठूलो महोत्सवको मञ्चले उनीहरूको पहिचान विस्तार गर्न भूमिका खेल्न सक्छ । दर्शकका लागि भने एउटै स्थानमा विभिन्न शैली र देशका कलाकारको प्रस्तुति हेर्न पाउने अवसरका कारण महोत्सव मनोरञ्जनसँगै सांस्कृतिक आदानप्रदानको माध्यम पनि बन्ने गर्छ ।
तर पछिल्लो घटनाले महोत्सव उद्योगको अर्को चुनौती पनि देखाएको छ । कुनै कम्पनीको स्वामित्व वा लगानीकर्तासँग जोडिएको राजनीतिक विवादले त्यस कम्पनीले आयोजना गर्ने सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई समेत प्रभावित गर्न सक्ने देखाएको छ । कलाकारहरूले आफ्नो नैतिक तथा राजनीतिक अडानअनुसार कार्यक्रममा सहभागी नहुने निर्णय गर्न सक्छन् भने दर्शकले टिकट नकिनेर वा कार्यक्रम बहिष्कार गरेर आफ्नो असहमति व्यक्त गर्न सक्छन् ।
टिकट बिक्री घटे पनि सुपरस्टक्चरलको कुल कारोबार भने बढेको छ । कम्पनीको कारोबार ३ करोड ५० लाख युरोले बढेर ८२ करोड ५० लाख युरो पुगेको छ । यसको मुख्य कारण खाना तथा पेय पदार्थको बिक्री बढ्नु रहेको कम्पनीले जनाएको छ। यसले संगीत महोत्सवको आम्दानी टिकटमा मात्र निर्भर नहुने र महोत्सवस्थलभित्र हुने खाना, पेय पदार्थ तथा अन्य व्यापारिक गतिविधिले पनि ठूलो हिस्सा ओगट्ने देखाउँछ ।
कम्पनीका एक प्रवक्ताले गत वर्षलाई वृद्धि, रूपान्तरण र बलियो प्रदर्शनको वर्षका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनका अनुसार कम्पनीले आयोजना गरेका विभिन्न कार्यक्रमका दर्शकले असाधारण अनुभव प्राप्त गरेका थिए तर टिकट बिक्रीमा आएको कमी र बढ्दो घाटाले सुपरस्टक्चरलका लागि चुनौती भने थपिएको छ । खराब मौसमले पनि दर्शकको माग घटाउन भूमिका खेलेको बुझिएको छ । खुला स्थानमा आयोजना हुने संगीत महोत्सव मौसममा अत्यधिक निर्भर हुने भएकाले वर्षा, चिसो वा अन्य प्रतिकूल मौसमले टिकट बिक्रीदेखि महोत्सवस्थलमा हुने खाना तथा पेय पदार्थको कारोबारसम्म प्रभावित गर्न सक्छ ।
संगीत महोत्सवहरू सामान्य मनोरञ्जन कार्यक्रमभन्दा धेरै ठूलो सांस्कृतिक उद्योगमा परिणत भइसकेका छन् । हजारौँ दर्शकलाई एउटै स्थानमा ल्याउने यस्ता कार्यक्रमले संगीतलाई नयाँ पुस्तासम्म पु¥याउनुका साथै कलाकार, व्यवसाय र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई जोड्ने काम गर्छन् तर त्यही व्यापक प्रभावका कारण महोत्सव आयोजकको स्वामित्व र लगानीकर्तासँग सम्बन्धित विवाद उछाल्न थालिएको छ ।
सुपरस्टक्चरलको घटनाले कलाकार र दर्शकले सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई कम्पनीको व्यावसायिक गतिविधिबाट अलग गरेर हेर्न छाडेको संकेत गरेको छ । कुनै महोत्सवमा सहभागी हुने वा नहुने निर्णय अब कलाकारको पारिश्रमिक र दर्शकको मनोरञ्जनको रोजाइमा मात्र सीमित नहुने देखिएको छ । आयोजकको व्यावसायिक सम्बन्ध, लगानी र सामाजिक तथा राजनीतिक अडानसमेत त्यसको आधार बन्न सक्छ । केकेआरले भने यस विषयमा कुनै टिप्पणी गरेको छैन ।