जसले बुझ्यो ध्वनि, छिटो सिक्यो भाषा

काठमाडौं । कुनै देशले आफ्नो सफ्ट पावर विस्तार गर्न जहिले पनि भाषालाई महत्व दिइरहेको हुन्छ । झन् वैदेशिक रोजगारीको अवसर संसारभर खुलिसकेपछि त भाषा सिक्नु कुनै संस्कृतिप्रतिको आकर्षण मात्र नबनेर बाध्यता नै बन्न पुगेको छ । कुनै समय अंग्रेजी मात्र सिके पुग्ने अवस्था थियो, अहिले बढीभन्दा बढी भाषा सिक्न पाए हुन्थ्यो भन्ने युवाहरूको जमात बढिरहेको छ । 
तपाईं पनि मातृभाषाबाहेक अन्य भाषा सिक्न चाहनुहुन्छ भने, अनुसन्धानकर्ताको कुरा मान्नुस् । उनीहरू भन्छन्‑ भाषा सिक्न कुनै पनि देशको भाषाको व्याकरण र वाक्य संरचना बुझ्ने भन्दा तिनको फोनेटिक्स वा आवाज कस्तो र कसरी आउँछ भनेर बुझ्न जरूरी छ ।
अनुसन्धानले देखाएअनुसार यदि तपाईं फ्रेन्च, अरबी वा हंगेरियनजस्ता भाषाहरूमा पोख्त हुन चाहनुहुन्छ भने, सुरुवातमा शब्द र व्याकरण रटेर होइन, ती भाषा कसरी सुनिन्छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस् ।
मानिसले आधुनिक भाषाहरू कसरी सिक्छन् भन्ने विषयमा गरिएको एउटा नयाँ अध्ययनले भाषामा राम्रो दख्खल भएका व्यक्तिहरूको मस्तिष्कले विदेशी शब्दहरूलाई सुरुमा शब्दको रूपमा नभई सामान्य आवाज वा ध्वनिका रूपमा सुन्ने गरेको पत्ता लगाएको छ ।
सामान्यतया, जब मानिसहरू नयाँ भाषा सिक्छन्, उनीहरूले त्यसलाई आफ्नो मातृभाषाको ध्वनिको आधारमा बुझ्ने प्रयास गर्छन् । विदेशी भाषाको ध्वनि र उच्चारण मातृभाषाभन्दा जति धेरै फरक हुन्छ, त्यो भाषा सिक्न उति नै गाह्रो हुने सम्भावना हुन्छ ।
तर प्रख्यात भाषाविद्हरूले निकै अप्ठ्यारो उच्चारण पनि सजिलै सिक्न सक्छन् । यस्तो किन हुन्छ भनेर पत्ता लगाउन युनिभर्सिटी कलेज लन्डन (यूसीएल) र जापानको तोहोकु विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले अंग्रेजी सिक्दै गरेका ६७ जना जापानी विद्यार्थीहरूको सुन्ने क्षमताको अध्ययन गरेका थिए । उनीहरूले भाषाबाहेकका अन्य आवाजहरूको सुर, लम्बाइ र टोनमा हुने सामान्य परिवर्तनलाई ती विद्यार्थीहरूले कसरी ठम्याउन सक्छन् भनेर परीक्षण गरे । जापानी भाषामा नहुने अंग्रेजी स्वरवर्णका आवाजहरू छुट्याउने प्रयास गर्दा एमआरआई स्क्यानको मद्दतले उनीहरूको मस्तिष्कको गतिविधि नापिएको थियो ।
अध्ययनका क्रममा राम्रोसँग सुन्न र ध्वनि छुट्याउन सक्ने क्षमता भएका विद्यार्थीहरूले अन्यको तुलनामा छिटो र सही ढंगले नयाँ भाषाको उच्चारण सिकेको पाइयो । यस्ता व्यक्तिहरूले विदेशी भाषाको आवाज सुन्दा मस्तिष्कको देब्रे भाग (जुन भाषा बुझ्नमा सक्रिय हुन्छ) मा कम निर्भर गरेको देखियो । यसको सट्टा उनीहरूको मस्तिष्कको गतिविधि सामान्य आवाज वा ध्वनि सुन्दा हुने गतिविधिसँग मिल्दोजुल्दो थियो । आफ्नो मातृभाषाको प्रभाव कम पर्ने भएकाले यस्ता सिकारुहरूलाई नयाँ आवाजहरू सही रूपमा बुझ्न सहज भएको थियो ।
यसको विपरीत, सुन्ने र ध्वनि छुट्याउने क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिहरू विदेशी भाषा सुन्दा मस्तिष्कको देब्रे भागमा धेरै निर्भर भएको पाइयो । उनीहरूले अपरिचित विदेशी आवाजहरू बुझ्ने प्रयास गर्दा आफ्नै मातृभाषाको उच्चारण शैलीको प्रयोग गरेका थिए । यो निष्कर्षले कुनै कुनै देशका मानिसहरू भाषा सिक्नमा कमजोर हुन्छन् भन्ने परम्परागत सोचलाई चुनौती दिएको छ । अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा यूसीएल इन्स्टिच्युट अफ एजुकेसनका प्राध्यापक डा. काजुया साइटो–भ्यान पोटेरेनले भने, “कुनै खास देशका मानिसहरू जन्मजात नै भाषा सिक्नमा कमजोर वा साह्रै चतुर हुन्छन् भन्ने मलाई लाग्दैन । मुख्य समस्या के हो भने, धेरै मानिसले नयाँ भाषा सुन्ने पर्याप्त अवसर पाउँदैनन् । त्यसमाथि हाम्रा पढाउने तरिकाहरूले पनि थोरै समयको सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउन आवश्यक पर्ने सुन्ने क्षमताको विकास गराउँदैनन् ।”

उनले साइन्स न्युजसँग भनेका छन्, “सुन्ने क्षमता निकै राम्रो भएका सिकारुहरूले थोरै मात्र सिकाइबाट पनि धेरै राम्रो नतिजा निकाल्न सक्छन्, जबकि अरूलाई नयाँ आवाजसँग अभ्यस्त हुन धेरै समय लाग्न सक्छ ।” यस अध्ययनले आधुनिक भाषाहरू पढाउँदा विद्यालयहरूले व्याकरण र शब्दहरूमा मात्र नभई ध्वनिमा पनि ध्यान दिनुपर्ने सुझाव दिएको उनले बताए । उनले भने, “विदेशी भाषाको शिक्षा ’धेरै अभ्यास’ गर्ने परम्परागत शैलीभन्दा माथि उठेर सिकारुहरूको सुन्ने क्षमताको विकास गर्नेतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ ।”