पिँधका जनताको कथा ‘मगनी मरिक’

पत्रकार तथा लेखक जनकराज सापकोटाको नयाँ उपन्यास ‘मगनी मरिक’ काठमाडौँस्थित नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा लोकार्पण गरिएको छ । कार्यक्रममा छात्रवृत्तिमा कक्षा १२ मा अध्ययनरत  डोम समुदायकी  १८ वर्षीया अञ्जु कुमारी मरिक, डा. रामजी राम र स्वयं लेखक सापकोटाले संयुक्त रूपमा पुस्तकको विमोचन गरे । जातीय संरचनाको सबैभन्दा पिँधमा रहेर दैनिक जीवनका अप्ठ्यारा र सङ्घर्षसँग जुधिरहेको ‘मगनी मरिक’ पात्रलाई केन्द्रमा राखेर यो उपन्यास रचिएको छ ।
विमोचन कार्यक्रममा मन्तव्य राख्दै अञ्जु कुमारी मरिकले आफू विभेदकारी समाजसँग जुध्दै यहाँसम्म आइपुगेको कथा सुनाइन् । ‘म १२ जिल्लाको डोम समुदायबाट छात्रवृत्तिमा कक्षा १२ मा अध्ययन गर्ने एक मात्र छोरी हुँ । मेरो यो यात्रामा मेरा बुबाको  ठूलो योगदान छ,’ उनले भनिन् ।
समाजमा व्याप्त दोहोरो मापदण्डमाथि प्रहार गर्दै उनले थपिन्, ‘हाम्रो समाजमा शिक्षाको मात्र होइन, जातिभेदको गहिरो पीडा छ । अनौठो कुरा के छ भने, बच्चा जन्मँदा वा विवाह जस्ता शुभकार्यमा हाम्रो समुदायले दिएको आशीर्वाद र छोएको पानीलाई चोखो मानिन्छ, तर अन्य समयमा हामीले छोएको पानी अशुद्ध ठहरिन्छ । मरेको मानिसलाई मुखाग्नि दिएपछि स्वर्ग पाइन्छ भन्ने समाजले त्यही मरिक समुदायलाई भने अछुत मान्छ ।’
आफ्नो भविष्यको सङ्कल्पबारे बोल्दै उनले भनिन्, ‘बाटो सहज छैन तर म समाजका छोरीहरूका लागि उदाहरण बन्न चाहन्छु । एक दिन हाम्रो समुदायका छोरीहरूलाई जातले होइन, उनीहरूको शिक्षा र क्षमताले चिनिनेछ ।’
कार्यक्रममा बोल्दै डा. रामजी रामले ‘मगनी मरिक’ले मधेशको सीमान्तकृत समुदायको वास्तविक विडम्बना र राजनीतिक व्यवस्थामाथिको गम्भीर प्रश्न उठाएको बताए ।
‘हामी गणतन्त्र हेरिरहेका छौँ, तर त्यो गणतन्त्रभित्र पनि अझै ‘जाततन्त्र’ जीवितै छ । राजा ढाल्नेहरूले राजतन्त्रकै चेतना र सफ्टवेयर बोकेर हिँडेका छन् कि छैनन् र गणतन्त्रमा जाततन्त्र ढाल्न सकियो कि सकिएन भन्ने प्रश्न यो पुस्तकले उब्जाएको छ,’ डा. रामजीले टिप्पणी गरे ।  मधेशमा पानी खान नपाउने, नेता र क्यामराहरू घेराभित्र मात्र सीमित हुने यथार्थबिच लेखकले भुइँमान्छेका घरमै पुगेर उनीहरूको आवाज लेख्ने हिम्मत गरेकोमा उनले प्रशंसा गरे ।
उपन्यासको पृष्ठभूमि र लेखन अनुभवबारे बोल्दै लेखक जनकराज सापकोटाले दुई दशक लामो पत्रकारिताका क्रममा रिपोर्टिङ गर्दा छुटेका अनुभूतिहरू नै ‘मगनी मरिक’ को आधार बनेको बताए । ‘मधेशमा जातप्रथा, गरिबी, कमजोर स्वास्थ्य र शिक्षाको अवस्था भयावह छ । पत्रकारिता गर्दा धेरै कुराहरू छुट्थे, जसलाई म डायरीमा लेख्ने गर्थेँ,’ सापकोटाले भने ।
कार्यक्रममा समीक्षात्मक टिप्पणी गर्दै लेखक श्याम साहले उपन्यास आकारमा सानो भए पनि यसले पाठकलाई झट्का दिने गरी हल्लाउने बताए । मधेशको जातीय उत्पीडन, वैदेशिक रोजगारी, मानव तस्करी र प्रशासनतन्त्रको संवेदनाहीनतालाई उजागर गरेको यो पुस्तक फाइनप्रिन्टले प्रकाशन गरेको हो ।