शरीर स्वस्थ्य बनाउने सस्तो सूत्र

भारतीय कलेजो रोगका विशेषज्ञ डा. शिवकुमार सरिनको ‘ओन योर बडी’ स्वास्थ्यसम्बन्धी अत्यन्त उपयोगी र प्रेरणादायी पुस्तक हो । यो पुस्तक मुख्यतः सामान्य पाठकलाई लक्षित गरेर तयार गरिएको छ, जसले स्वास्थ्यसम्बन्धी जटिल विषयहरूलाई अत्यन्त सरल र बुझ्न सजिलो भाषामा प्रस्तुत गर्छ । आजको व्यस्त र अनियमित जीवनशैलीको समयमा मानिसहरूलाई आफ्नो शरीरको जिम्मेवारी आफैं लिनुपर्ने महŒवपूर्ण सन्देश यस पुस्तकले दिन्छ ।
डा. सरिन भारतका प्रतिष्ठित हेपाटोलोजिस्ट (लिभर विशेषज्ञ) र ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजिस्ट हुन् । उनले आफ्नो लामो चिकित्सकीय अनुभव, अनुसन्धान र बिरामीसँगका प्रत्यक्ष अनुभवलाई यस पुस्तकमा समेटेका छन् । पुस्तकलाई छ भागमा विभाजन गरिएको छ, जसले स्वास्थ्यका विभिन्न पक्षहरूबारे क्रमबद्ध रूपमा जानकारी दिन्छ । विशेषगरी यसमा लिभर स्वास्थ्य, मोटोपना, फ्याटी लिभर, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, र जीवनशैलीसँग सम्बन्धित अन्य रोगहरूको रोकथामबारे विस्तृत चर्चा गरिएको छ ।
यस पुस्तकको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष भनेको डा. सरिनले प्रयोग गरेको ‘२१ वटा वास्तविक जीवनका कथा वा अनुभवहरू’ हुन् । यी कथाहरू उनले आफ्नो चिकित्सकीय जीवनमा भेटेका विभिन्न प्रकारका बिरामीहरूका उदाहरणहरू हुन् । प्रत्येक कथाले फरक–फरक प्रकारका मानिसहरूको जीवनशैली, उनीहरूको स्वास्थ्य समस्या र त्यसबाट सिक्न सकिने पाठलाई प्रस्तुत गर्छ । यी कथाहरू पढ्दा पाठकले आफूलाई पनि कुनै न कुनै रूपमा ती पात्रहरूसँग जोडिएको महसूस गर्न सक्छ ।
उदाहरणका लागि, पुस्तकमा अत्यन्त व्यस्त जीवन बिताउने एक व्यवसायीको कथा उल्लेख गरिएको छ । उनी कामको चापका कारण नियमित व्यायाम गर्दैनथे, खानपान पनि अनियमित थियो र सामाजिक कार्यक्रममा मदिरा सेवन गर्ने बानी बढ्दै गएको थियो । शुरूमा उनी स्वस्थ देखिन्थे, तर समय बित्दै जाँदा थकान, तौल वृद्धि र स्वास्थ्य समस्याहरू देखिन थाले । जाँच गर्दा उनलाई फ्याटी लिभर र उच्च रक्तचाप भएको पत्ता लाग्यो । त्यसपछि डा. सरिनले उनलाई औषधिभन्दा पहिले जीवनशैली परिवर्तन गर्न सुझाव दिए, त्यो भनेको दैनिक हिँडडुल, सन्तुलित भोजन, मदिरा कम गर्ने र पर्याप्त आराम गर्ने । केही समयपछि उनको स्वास्थ्यमा उल्लेखनीय सुधार आयो । यो कथाले साना–साना जीवनशैली परिवर्तनले पनि स्वास्थ्यमा ठूलो सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने उदाहरण पेश गर्छ ।
पुस्तकमा अर्को उदाहरण एक जना युवासँग सम्बन्धित छ जसको परिवारमा मधुमेह र मोटोपनाको लामो इतिहास थियो । उनी आफैं पनि तौल बढ्ने समस्याबाट पीडित थिए । डा. सरिनले उनलाई समयमै सचेत हुन सुझाव दिए; त्यो भनेको कम क्यालोरी भएको खाना, नियमित व्यायाम र आफ्नो तौल नियन्त्रणमा राख्ने । यसबाट पाठकले वंशानुगत जोखिम भए पनि सही जीवनशैली अपनाएमा धेरै रोगहरूबाट बच्न सकिन्छ भन्ने कुरा बुझ्न सक्छन् ।
यो पुस्तकको मुख्य सन्देश जीवनशैली नै स्वास्थ्यको आधार हो भन्ने रहेको देखिन्छ । डा. सरिनका अनुसार अस्पताल, औषधि र उपचार प्रणाली आवश्यक भए पनि ती अन्तिम उपाय मात्र हुन् । वास्तविक स्वास्थ्य भनेको मानिसको दैनिक बानी, खानपान, शारीरिक गतिविधि र मानसिक अवस्थाबाट निर्माण हुन्छ । त्यसैले मानिसहरूले आफ्नो शरीरको जिम्मेवारी आफैं लिनुपर्छ ।
लेखकले स्वस्थ जीवनका लागि केही महŒवपूर्ण अभ्यासहरूलाई विशेष जोड दिएका छन् । सन्तुलित र पौष्टिक भोजन, जसमा फलफूल, सागसब्जी र सम्पूर्ण अन्नको मात्रा बढी होस्; नियमित शारीरिक गतिविधि जस्तै हिँडडुल, योग वा अन्य व्यायाम; पर्याप्त पानी पिउने; राम्रो र पर्याप्त निद्रा लिने; र तनावलाई व्यवस्थापन गर्ने । यी सबै कुराले स्वास्थ्यलाई राम्रो बनाउन मद्दत गर्छन् । यसका साथै मदिरा र सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग सीमित राख्न वा सकेसम्म त्याग्न पनि लेखकले सुझाव दिएका छन् ।
पुस्तकमा केही व्यवहारिक स्वास्थ्य जानकारी पनि दिइएका छन् । उदाहरणका लागि, पुरुषका लागि आदर्श तौल उचाइ (सेन्टिमिटर) बाट १०० घटाउँदा आउने संख्याको आसपास हुनुपर्छ भने महिलाका लागि उचाइबाट १०५ घटाउँदा आउने तौललाई आदर्श मानिन्छ । त्यसैगरी आदर्श बडि मास इन्डेक्स २३ भन्दा कम हुनुपर्छ । पुरुषमा कमर–हिप अनुपात ०.९ भन्दा कम र महिलामा ०.८ भन्दा कम हुनु स्वास्थ्यका लागि राम्रो मानिन्छ । यस्ता तथ्यहरूले पाठकलाई आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था आफैं मूल्यांकन गर्न सहयोग पु¥याउँछन् ।
डा. सरिनले स्वस्थ जीवनका लागि चार महŒवपूर्ण ‘लाइफलाइन’ पनि उल्लेख गरेका छन्, ती हुन्— नियमित व्यायाम, सही समयमा सही भोजन, नियमित र सन्तुलित दैनिक दिनचर्या र राम्रो तथा पर्याप्त निद्रा । उनका अनुसार यी चार कुरामा ध्यान दिन सकिएमा धेरै रोगहरूबाट बच्न सकिन्छ ।
यो पुस्तकको अर्को महŒवपूर्ण विशेषता भनेको यसमा दिइएका सुझावहरू वैज्ञानिक अनुसन्धानमा आधारित हुनु हो । आजको समयमा सामाजिक सञ्जाल र इन्टरनेटमा स्वास्थ्यसम्बन्धी धेरै भ्रमपूर्ण जानकारीहरू फैलिएका हुन्छन् । तर डा. सरिनका सुझावहरू प्रमाणित अध्ययन र अनुसन्धानमा आधारित भएकाले पाठकलाई विश्वसनीय मार्गदर्शन प्राप्त हुन्छ ।
‘ओन योर बडी’ स्वास्थ्यबारे सचेतना जगाउने र मानिसलाई आफ्नै जीवनशैलीबारे सोच्न प्रेरित गर्ने अत्यन्त उपयोगी पुस्तक हो । सरल भाषा, वास्तविक जीवनका कथाहरू र व्यवहारिक सुझावहरूले यो पुस्तकलाई सबैका लागि सहज र प्रभावकारी बनाएको छ । यस पुस्तकले अन्ततः हामीलाई एउटा महŒवपूर्ण सन्देश दिन्छ, स्वास्थ्य कुनै चमत्कारबाट प्राप्त हुने कुरा होइन, बरु दैनिक जीवनमा अपनाइने साना–साना राम्रो बानीहरूको परिणाम हो । त्यसैले स्वस्थ, दीर्घ र सुखी जीवन बिताउन चाहने सबैका लागि ‘ओन योर वडी’ प्रेरणादायी र उपयोगी छ ।
(युवा अनुसन्धानकर्मी लामिछाने फोटोग्राफी र साहित्यमा रुचि राख्छन् ।)