सन्धीकालः लोकरञ्जन पराजुली

लोकरञ्जन पराजुलीद्वारा लिखित सन्धीकालः सामाजिक परिवर्तनका आधारभूमि नेपालको इतिहासको एक महत्वपूर्ण संक्रमणकालीन चरणको गहिरो विश्लेषण गर्ने कृति हो । यस पुस्तकले विशेषतः वि.सं. २००४ देखि २००७ सालसम्मको अवधिलाई केन्द्रमा राख्दै, राणा शासनको अन्त्य र प्रजातान्त्रिक परिवर्तनको पूर्वाधार कसरी तयार भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास गरेको छ ।
पुस्तकको मूल विशेषता यसको बहुआयामिक दृष्टिकोण हो । पराजुलीले राजनीतिक घटनाक्रमलाई मात्र होइन, समाजभित्र चलिरहेका सूक्ष्म परिवर्तनहरूलाई समेत विश्लेषण गरेका छन् । उनले साहित्य, पत्रकारिता, शिक्षा, सांस्कृतिक गतिविधि, रेडियो र चलचित्रजस्ता माध्यमहरूले चेतनाको विकासमा खेलेको भूमिकालाई स्पष्ट रूपमा देखाएका छन् । यसले पुस्तकलाई केवल इतिहासको दस्तावेज मात्र नभई समाजशास्त्रीय अध्ययनको रूपमा पनि स्थापित गरेको छ ।
लेखकले प्रस्तुत गरेको तर्कअनुसार कुनै पनि ठूलो राजनीतिक परिवर्तन एकाएक हुँदैन; त्यसको पछाडि दीर्घकालीन सामाजिक, सांस्कृतिक र बौद्धिक तयारी हुन्छ । यही दृष्टिकोणले सन्धीकाल लाई अन्य परम्परागत राजनीतिक इतिहासभन्दा फरक बनाएको छ । पुस्तकले इतिहासलाई ‘घटनाहरूको सूची’ भन्दा ‘प्रक्रियाको परिणाम’ का रूपमा बुझ्न सिकाउँछ ।
भाषाशैलीका हिसाबले पुस्तक गम्भीर र अनुसन्धानमूलक भए पनि सहज रूपमा बोधगम्य छ । तथ्य, सन्दर्भ र विश्लेषणको सन्तुलन राम्रोसँग मिलाइएको छ, जसले पाठकलाई विषयमा डुब्न प्रेरित गर्छ । यद्यपि, केही पाठकका लागि यसको गहिरो विश्लेषण र सन्दर्भहरूको घनत्व चुनौतीपूर्ण पनि हुन सक्छ । समग्रमा, सन्धीकाल नेपालको आधुनिक इतिहास, सामाजिक रूपान्तरण र चेतनाको विकास बुझ्न चाहने पाठकका लागि अत्यन्त उपयोगी कृति हो । यसले विगतलाई मात्र उजागर गर्दैन, वर्तमानलाई बुझ्न र भविष्यको दिशाबारे सोच्न पनि प्रेरित गर्छ ।
इथाः केशव दाहाल
केशव दाहाल आख्यान इथा समकालीन नेपाली समाजका जटिल यथार्थहरूलाई उजागर गर्ने एक सशक्त कृति हो । यस पुस्तकमा लेखकले व्यक्ति, समाज र समयबीचको द्वन्द्वलाई सूक्ष्म रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । कथावस्तुमा जीवनका संघर्ष, असमानता र परिवर्तनका अनुभूतिहरूलाई सरल तर प्रभावकारी भाषामा व्यक्त गरिएको छ । विशेषतः पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक चित्रण र सामाजिक परिवेशको यथार्थ चित्रण पुस्तकको बलियो पक्ष हो । भाषाशैली सहज र प्रवाहमय भए पनि भावनात्मक गहिराइले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ । कतिपय स्थानमा कथाको गहिराइले पाठकलाई चुनौती पनि दिन सक्छ, तर यही विशेषताले कृतिलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ । इथा नेपाली समाजको यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गर्ने, संवेदनशील र विचारोत्तेजक कृति हो, जसले पाठकलाई जीवन र समाजप्रति नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्छ ।