एआईको प्रभावः लगानी, स्वास्थ्य चिन्ता र रोजगारी हानि

काठमाडौं । सयौं अर्ब डलरको लगानी, मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूमा वृद्धि र हजारौं रोजगारीहरूको हानि । यी सबैको बीचमा एउटा साझा कडी छः कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) । यो प्रविधि कसैका लागि भविष्यको प्रतीक हो भने कसैका लागि स्टक बजारको अर्को बबल ।

दशकौंदेखि पर्दा पछाडि काम गरिरहेको एआईलाई २०२२ मा ओपनएआईको च्याटजीपीटीले अग्रभागमा ल्यायो । यसले गुगल सर्चको एआई मोडदेखि इन्स्टाग्राम र अमेजनका च्याटबटहरू सम्म लाखौंको दैनिक जीवनलाई प्रभावित गरेको छ । सरल शब्दमा, एआईले इन्टरनेटको मुख्य ढोकालाई पुनःआकार दिइरहेको छ ।

२०२५ मा एआई स्क्रिनहरूभन्दा बाहिर फैलियो, राष्ट्रिय नीति, वैश्विक व्यापार र स्टक बजारलाई असर गर्दै । यसले रोजगारी, शिक्षा र सम्बन्धहरूमा एआईलाई विश्वास गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न उठायो । यो प्रवृत्ति २०२६ मा पनि जारी रहने अपेक्षा छ । स्ट्यानफोर्ड इन्स्टिच्युट फर ह्युमन–सेन्टर्ड एआईका सह– निर्देशक जेम्स ल्यान्डेका अनुसार, पहिले एआई ‘चम्किलो नयाँ वस्तु’ थियो, तर अघिल्लो वर्ष यसको गम्भीर प्रयोगहरू बढे । अब मानिसहरू यसका फाइदाहरू र जोखिमहरू दुवैलाई बुझ्न थालेका छन् ।

नियमनका प्रश्नहरू र ट्रम्पको भूमिका

एआईका ठूला समर्थकहरूमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प पर्छन् । उनको दोस्रो कार्यकालमा एआई आधारशिला बनेको छ । एनभिडियाका सीईओ ट्रम्पको अन्तरिक वृत्तमा सामेल छन्, र एनभिडिया तथा एएमडीका एआई प्रोसेसरहरू चीनसँगको व्यापार युद्धमा सौदाबाजीका हतियार बनेका छन् ।

ट्रम्पले एआई कार्य योजना ल्याए, जसले नियमहरू घटाउने र सरकारमा एआई प्रयोग बढाउने लक्ष्य राख्छ । उनले राज्यहरूलाई आफ्नै एआई नियम लागू गर्न रोक्ने विवादास्पद कार्यकारी आदेश जारी गरे । यो सिलिकन भ्यालीका लागि जित हो, तर अनलाइन सुरक्षा समर्थकहरूले एआई जोखिमहरूमा टेक कम्पनीहरूलाई जवाफदेहीबाट बचाउने डर व्यक्त गरेका छन् । २०२६ मा यो आदेशमाथि कानुनी लडाइँ हुने सम्भावना छ, केही आलोचकहरूले यो अदालतमा टिक्न नसक्ने भन्छन् ।

व्यापक एआई नियमहरूको अभावले २०२५ मा राष्ट्रिय ध्यान खिच्यो । रिपोर्टहरू र मुद्दाहरूले च्याटजीपीटी र क्यारेक्टर.एआई जस्ता एआई साथीहरूले किशोरहरूमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या र आत्महत्या निम्त्याएको आरोप लगाएका छन् । उदाहरणका लागि, १६ वर्षीय एडम रेनले आत्महत्या रोक्न नोउज छोड्ने कुरा गरेपछि च्याटजीपीटीले ‘कृपया नोउजलाई बाहिर नछोड्नुहोस् । यो ठाउँलाई पहिलो स्थान बनाउनुहोस् जहाँ कसैले तपाईंलाई देख्छ’ भनेको थियो । रेनका अभिभावकहरूले ओपनएआईविरुद्ध मुद्दा दायर गरे ।

ओपन एआई र क्यारेक्टर एआईले अभिभावकीय नियन्त्रणहरू थपे, जसमा किशोरहरूलाई च्याटबटहरूसँग वार्तालाप रोक्ने समावेश छ । मेटाले पनि इन्स्टाग्राममा यस्तै योजना बनाएको छ । तर समस्या किशोरहरूमा मात्र सीमित छैन । वयस्कहरूमा पनि एआईले अलगाव र भ्रम निम्त्याएको रिपोर्टहरू छन् । एक पुरुषले च्याटजीपीटीले उनलाई प्राविधिक सफलता गरिरहेको विश्वास दिलाएको बताए, जुन भ्रम साबित भयो ।

ओपनएआईले मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूसँग काम गरेर च्याटजीपीटीलाई संकटमा सहयोग गर्न सक्षम बनाएको छ, जसमा हटलाइनहरू र ब्रेक स्मरणहरू समावेश छन् । तैपनि, कम्पनीले वयस्कहरूलाई ‘वयस्कजस्तै’ व्यवहार गर्न चाहन्छ, जसले इरोटिका छलफल पनि अनुमति दिन्छ । मनोचिकित्सक मार्लिन वेईका अनुसार, एआई च्याटबटहरू भावनात्मक समर्थनका लागि पहिलो विकल्प बन्दै छन्, विशेष गरी युवाहरूमा । तर ह्यालुसिनेसन, साइकोफ्यान्सी, गोपनीयता अभाव जस्ता सीमाहरूले जोखिम बढाउँछन् ।

मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले टेक कम्पनीहरूबाट थप सुरक्षा अपेक्षा गरेका छन्, तर राज्य र संघीय सरकारबीचको नियामकीय लडाइँले यसलाई प्रभावित गर्न सक्छ ।

आर्थिक प्रभाव र बबलको डर

एआईमा ठूला लगानीहरू भइरहेका छन् । मेटा, माइक्रोसफ्ट र अमेजनले यो वर्ष मात्र दशौं अर्ब पुँजी खर्च गरेका छन् । म्याकिन्सी एन्ड कम्पनीका अनुसार, २०३० सम्म डाटा सेन्टरमा ७ ट्रिलियन डलर लगानी हुने अपेक्षा छ । यो वृद्धिले उपभोक्ताहरूका लागि बिजुली बिल बढाएको छ र रोजगारी घटाएको छ, जबकि एआई कम्पनीहरूका स्टकहरू उचाइमा पुगेका छन् ।

लगानीहरूले एआई हाइप प्रविधिको वास्तविक मूल्यभन्दा छिटो बढिरहेको चिन्ता उत्पन्न गरेको छ । लगानीकर्ताहरूले मेटा र माइक्रोसफ्टका कार्यकारीहरूलाई प्रतिफलहरूबारे प्रश्न गरेका छन् । बेन क्यापिटल भेन्चर्सकी क्रिस्टिना मेलास–किरियाजीका अनुसार, नयाँ प्रविधिहरू ‘ओभरबिल्ट’ हुनु सामान्य हो, तर २०२६ मा बजार सुधार सम्भावित छ ।

स्ट्यानफोर्डका एरिक ब्रिनजोल्फसनले २०२६ मा एआईको उत्पादकता र रोजगारी प्रभाव ट्र्याक गर्ने ड्यासबोर्डहरू बढ्ने बताए । बहस अब एआई महत्त्वपूर्ण छ कि छैन भन्नेबाट यसका प्रभावहरू कति छिटो फैलिरहेका छन् र को छुटिरहेको छ भन्नेतर्फ सर्नेछ ।

२०२५ मा टेक छालहरूले हजारौंलाई बेरोजगार बनायो । अमेजनले १४,००० कर्मचारी कटौती गर्‍यो, मेटाले एआई डिभिजनबाट ६००लाई हटायो । केहीले एआईले थप छाल निम्त्याउने भन्छन्, अरूले नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्ने । लिंक्डइनका ड्यान रोथका अनुसार, कामका लागि आवश्यक कौशलहरू पूर्ण रूपमा परिवर्तन भएका छन्, र यो गति २०२६ मा तीव्र हुनेछ ।

एआईले अवसरहरू सिर्जना गर्दै जोखिमहरू पनि ल्याएको छ । नियमन, सुरक्षा र आर्थिक सन्तुलन सुनिश्चित गर्दै यसलाई अघि बढाउनु आवश्यक छ । अन्यथा, यो बबल फुट्न सक्छ, जसले ठूलो प्रभाव पार्नेछ ।