इन्धन संकटमा ‘मिश्रित भान्सा’ उत्तम

काठमाडौँ  । विश्व राजनीतिमा देखिने द्वन्द्वको बाछिटा नेपालीको भान्सासम्म आइपुगेको छ । विशेषगरी खाडी मुलुकमा जारी तनावका कारण पेट्रोलियम पदार्थको आपूर्ति प्रभावित हुँदा नेपालमा ग्यास अभाव हुन सक्ने त्रास फैलिएको छ । बजारमा ग्यासको आपूर्ति घट्ने चिन्ताले धेरै परिवार अहिले विकल्पको खोजीमा जुटेका छन् ।
नेपालका सहरी क्षेत्रमा परम्परागत दाउरा वा मट्टीतेलका चुलो विस्थापित भइसकेका छन् । यस्तो अवस्थामा ग्यासको विकल्पका रूपमा विद्युतीय र स्थानीय स्रोतमा आधारित चुलोहरूको महत्त्व बढेको छ ।

विद्युतीय चुलोमा बढ्दो आकर्षण
ग्यासको मुख्य विकल्पका रूपमा अहिले ‘इन्डक्सन’ र ‘इन्फ्रारेड’ जस्ता विद्युतीय चुलोहरू लोकप्रिय भइरहेका छन् । छिटो खाना पाक्ने, धुवाँ नहुने र सुरक्षित हुने भएकाले सहरी उपभोक्ताको रोजाइमा इन्डक्सन परेको छ । यद्यपि, यसका लागि विशेष किसिमका भाँडा चाहिने र बिजुली नहुँदा प्रयोग गर्न नमिल्ने बाध्यता भने कायमै छ ।
यस्तै, नेपालका अधिकांश घरमा प्रयोग हुने राइस कुकर र विद्युतीय हिटर पनि संकटका बेला उपयोगी देखिएका छन् । राइस कुकरमा भात मात्र नभई दाल र तरकारी समेत पकाउन सकिने भएकाले यो बहुउपयोगी माध्यम बनेको छ ।

स्थानीय र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग
ग्रामीण र अर्ध–सहरी क्षेत्रमा सुधारिएको चुलो, बायोग्यास र पेलेट चुलोलाई भरपर्दो विकल्प मानिएको छ । गोबर वा जैविक फोहोरबाट सञ्चालन हुने बायोग्यास वातावरणमैत्री हुनुका साथै आर्थिक रूपमा पनि सस्तो पर्छ । यस्तै, दाउराको प्रयोग हुने सुधारिएको चुलोले धुवाँ कम गर्ने र इन्धनको बचत गर्ने गर्दछ । स्थानीय रूपमा उपलब्ध हुने पेलेटलाई पनि ग्यासको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ ।

सुरक्षित विकल्प ‘मिश्रित भान्सा’
कुनै एउटा मात्र इन्धनमा निर्भर रहँदा संकटका बेला भान्सा नै ठप्प हुने जोखिम रहन्छ । त्यसैले विज्ञहरूले ‘मिश्रित भान्सा’को अवधारणा अपनाउन सुझाव दिएका छन् । विज्ञहरूका अनुसार ग्याससँगै विद्युतीय उपकरण (इन्डक्सन, हिटर) र सम्भव भएसम्म स्थानीय इन्धन (बायोग्यास वा दाउरा) को संयोजन प्रयोग गर्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो । यसो गर्दा एउटा स्रोतमा समस्या आउँदा अर्कोले काम चलाउन सकिन्छ र भान्सा सधैँ चलिरहन्छ ।
अहिलेको परिस्थितिमा भविष्यमा आइपर्ने इन्धन संकट टार्न र भान्सालाई सुरक्षित राख्न ऊर्जाका विभिन्न विकल्पहरूमा लगानी र अभ्यास गर्नु नै बुद्धिमानी हुने देखिन्छ ।