घोडाको दुई आवाज

लण्डन (एजेन्सी) । जब एउटा घोडा हिनहिनाउँछ, उसले प्रकृतिमा अन्य कुनै पनि जनावरले निकाल्न नसक्ने गरी एकैसाथ दुईवटा आवाज निकालिरहेको हुन्छ । एउटा आवाज गाईको ‘बाँ’ जस्तै मन्द र गम्भीर हुन्छ भने अर्को उसको घाँटीबाट निस्कने तिखो सुसेलीजस्तो सुनिन्छ । घोडाको यो विशिष्ट आवाजमा कम आवृत्तिको करिब २०० हर्ज र उच्च आवृत्तिको एक हजार हर्जभन्दा माथिको ध्वनि समाहित हुन्छ, जसलाई विज्ञानको भाषामा ‘बाइफोनेसन’ भनिन्छ ।
घोडाको आवाजमा हुने यो मन्द ध्वनि त मानिसको बोली वा गायनजस्तै स्वरयन्त्रको कम्पनबाट पैदा हुन्छ, तर घोडा जस्तो ठूलो शरीर भएको जनावरले कसरी त्यस्तो तिखो सुसेली निकाल्न सक्छ भन्ने कुरा लामो समयदेखि वैज्ञानिकहरूका लागि एउटा रहस्य बनेको थियो । अस्ट्रियाको भियना विश्वविद्यालयका प्राध्यापक टेकुम्से फिच भन्छन्, ‘मानिस र घोडा चार हजार वर्षदेखि सँगै रहँदै बस्दै आएका भए पनि हामीले उनीहरूको सञ्चार गर्ने तरिकालाई अझै पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेका छैनौँ ।’
यो गुत्थी सुल्झाउन फिच र उनको टोलीले मृत घोडाको कण्ठनली (लेरिङ्स) माथि विभिन्न परीक्षण र स्क्यानहरू गरे । सुरुमा उनीहरूले कण्ठनलीबाट हावा पठाउँदा केवल मन्द आवाज मात्र निस्कियो । तर केही प्रयासपछि उनीहरूले उच्च आवृत्तिको तिखो आवाज पनि निकाल्न सफल भए । यसबाट के प्रमाणित भयो भने, मानिसले ओठ खुम्च्याएर सुसेली निकाले जस्तो नभई घोडाले आफ्नै कण्ठनलीको सहायताले यो तिखो आवाज निकाल्दो रहेछ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले थप प्रमाणका लागि ’हिलियम’ र सामान्य हावाको प्रयोग गरे । फरक घनत्व भएका यी ग्यासहरूलाई घोडाको कण्ठनलीबाट पठाएर तुलना गर्दा तिखो आवाज कुनै तन्तुको कम्पनबाट नभई हावाको चाप र सुसेलीको प्रक्रिया (एरोडाइनामिक) बाट निस्किएको पुष्टि भयो ।
जीवित घोडामा गरिएको ‘इन्डोस्कोपिक’ परीक्षणले देखाएअनुसार, घोडाले हिनहिनाउनु ठ्याक्कै अघि उसको स्वरयन्त्रका मांसपेशीहरू खुम्चन्छन् । यसले गर्दा कण्ठनलीको एउटा भाग (ग्लोटिस) साघुरो हुन्छ र त्यहाँबाट हावा तीव्र गतिमा बाहिर निस्कन्छ । यही प्रक्रियाले गर्दा घोडाले तिखो सुसेली निकाल्न सक्छ ।
मुसा र खरायो जस्ता साना जीवले पनि यस्तो स्वरयन्त्रबाट सुसेली निकाल्न सक्छन्, तर उनीहरूको आवाज मानिसले सुन्न नसक्ने गरी निकै उच्च आवृत्तिको हुन्छ । स्तनधारी जनावरहरूमध्ये घोडा मात्र यस्तो जीव हो जसले एकैपटक दुईवटा आवृत्ति निकाल्छ र मानिसबाहेक यो नै एकमात्र ठूलो जनावर हो जसले सुसेलीलाई आफ्नो स्वभाविक आवाजको हिस्सा बनाएको छ ।
सिड्नीस्थित न्यु साउथ वेल्स विश्वविद्यालयका बेन जान्कोभिचका अनुसार यो अध्ययनले मुसा बाहेकका अन्य जनावरमा पनि हावाको चापबाट सुसेली निस्कन सक्छ भन्ने पहिलो बलियो प्रमाण दिएको छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार घोडाले यो तिखो आवाज प्रयोग गर्नुको कारण उसको हिनहिनाहट अझ प्रस्ट सुनियोस् र आवाज टाढासम्म पुगोस् भन्ने हुन सक्छ, यद्यपि यो अनुमानमाथि थप अनुसन्धान हुन बाँकी नै छ ।