कोठेपदको इतिहास

संसारभरि नै कोठेपद लोकप्रिय छ । बेलायतमा भएको एउटा अध्ययनमा झण्डै आधा जनसंख्याले वर्षमा कम्तीमा एउटा कोठेपद भर्ने प्रयास गर्ने हुनाले क्रसवर्ड (शब्दजाल वा कोठेपद)लाई सबैभन्दा लोकप्रिय पजलका रूपमा मानिएको हो । तर सबैभन्दा पहिले यी कोठेपद कहिले देखा परे होलान् भन्ने सोच्नु भएको छ ?
‘क्रस वर्ड पजल’ भन्ने शब्दावली पहिलो पटक सन् १८६२ मा ‘आवर योङ फोल्क्स’ नामक अमेरिकी मासिक पत्रिकाले केटाकेटीका लागि साधारण ‘डबल–डायमण्ड’ खेलहरू प्रकाशित गर्दा प्रयोग गरेको थियो । तर सन् १९१३ मा लिभरपुलका पत्रकार आर्थर विनले यसको आधुनिक स्वरूपको आविष्कार गरे । तत्कालीन प्रमुख अखबार ‘सन्डे न्यूयोर्क वल्र्ड’ मा प्रकाशित उनको त्यो संस्करण आजको भन्दा फरक थियो । त्यसमा कोठाहरू काला र सेता थिएनन् बरु त्यो हीराको आकार (डायमण्ड सेप) मा थियो । विनले यसलाई ‘वर्ड क्रस पजल’ भनेका थिए, तर प्रकाशकहरूले झुक्किएर शब्दहरू उल्टाइदिए र यसरी ‘क्रसवर्ड’ जन्मियो ।
बेलायतमा पहिलो पटक सन् १९२४ मा ‘सन्डे एक्सप्रेस’ मा क्रसवर्ड छापिएको थियो । त्यसको अर्को दशकपछि मात्र यो बेलायती अखबारहरूको नियमित विशेषता बन्यो । विशेष गरी, आज यस क्षेत्रमा अत्यन्तै प्रतिष्ठित मानिने ‘द टाइम्स’ को क्रसवर्ड पहिलो पटक सन् १९३० मा प्रकाशित भएको थियो ।
अझ चुनौतीपूर्ण मानिने ‘क्रिप्टिक क्रसवर्ड’ बेलायतमा पहिलो पटक सन् १९२५ मा एडवर्ड पोविस म्याथर्सले सुरु गरेका थिए, जसले ‘टोरक्वेमाडा’ उपनाम प्रयोग गर्थे । कोठेपद कति लोकप्रिय थियो भने सन् १९२५ ताका न्यू योर्क पब्लिक लाइब्रेरीमा कोठेपद भर्नकै लागि भनेर मान्छेहरु पुस्तकालय जान्थे । खास पाठक र विद्यार्थीहरुले बस्ने ठाउँ नै पाउँदैनथे । कोठेपद भर्नेहरुले भएभरका शब्दकोश र विश्वकोशहरू ओगटेर अन्य पाठक र विद्यार्थीहरूलाई अन्याय नै गर्थे ।
सन् १९४४ मा ‘द डेली टेलिग्राफ’का पजलहरूमा डी–डे अवतरणका गोल्ड, ओमाहा र स्वर्डजस्ता गोप्य नामहरू उत्तरका रूपमा देखिएपछि सुरक्षा संयन्त्रमा हलचल मच्चिएको थियो । टेलिग्राफका क्रसवर्ड बनाउने व्यक्ति र स्ट्रयान्ड स्कूलका प्रधानाध्यापक लियोनार्ड डावेसँग सुरक्षा निकायले सोधपुछसमेत ग¥यो । उनको विद्यालय अमेरिकी र क्यानेडियन सेनाहरू बसेको शिविरनजिकै थियो । यो ‘क्रसवर्ड चुहावट’ अन्ततः सैन्य कुराकानी सुन्ने स्कूले केटाहरूका कारण भएको पुष्टि भएपछि बेलायती सरकारले राहतको सास फे¥यो ।
सन् २०१८ मा धेरै क्रसवर्डहरू बनाउने मार्क ब्रेम्यानले अहिलेसम्मकै सबैभन्दा गाह्रो क्रिप्टिक क्रसवर्ड बनाएको दाबी गरे । तर पूर्व  बैंकर साइमन एन्थोनीले त्यसलाई दुई घण्टाभन्दा कम समयमै हल गरिदिएका थिए ।
भारतमा भने कोठेपद शुरुवाती दौरमै छिरेको थियो । द टाइम्स अफ इण्डियाले सय वर्षअघि २५ फेब्रुअरी १९२५ मा छाप्न थालेको थियो । सुरुमा यसलाई एउटा ‘सरुवा रोग’को रूपमा व्यंग्यात्मक तरिकाले चिनाइएको थियो, किनभने यसको लोकप्रियता तीव्र गतिमा फैलिरहेको थियो । ‘द टाइम्स अफ इण्डिया’ले दैनिकरूपमा ४ अप्रिल १९२७ देखि मात्रै कोठेपद छाप्न सुरु गरेको थियो ।