प्रख्यात साहित्यकार डा. विमलको निधन

जनकपुरधाम । मिथिलाको माटोमा हुर्किएको एउटा सशक्त साहित्यिक आवाज अब मौन भएको छ । नेपाली र मैथिली साहित्यका अग्रणी स्रष्टा, भाषाविद् तथा शिक्षाविद् डा. राजेन्द्रप्रसाद विमलको ७९ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । सोमबार मध्यरात १२ः४५ बजेतिर जनकपुरधामस्थित प्रादेशिक अस्पतालमा उपचारका क्रममा उनको निधन भएको हो ।
लामो समयदेखि मधुमेह र उच्च रक्तचापबाट पीडित विमल सोमबार रातिसम्म परिवारसँग कुराकानी गरिरहेका थिए । अचानक अस्वस्थ भएपछि उनलाई अस्पताल पु¥याइएको थियो । उपचारकै क्रममा उनले अन्तिम सास लिए । केही घण्टाअघिसम्म जीवनका सामान्य संवादमा रहेका उनी बिहानसम्म एउटा स्मृति, एउटा विरासत र एउटा ठूलो रिक्ततामा परिणत भए ।
जनकपुरधाम–४ देवीचोकस्थित निवासमा राखिएको उनको पार्थिव शरीर वरिपरि मंगलबार साहित्य, शिक्षा, संस्कृति र समाजका अनेक अनुहार जम्मा भए । कसैले उनलाई गुरुका रूपमा सम्झिए, कसैले साहित्यकारका रूपमा । कसैका लागि उनी भाषाविद् थिए, कसैका लागि मैथिली भाषाका अभियन्ता । तर ती सबै परिचयको केन्द्रमा एउटै व्यक्तित्व थियो, मिथिलाको जीवनलाई आफ्नै शब्दमा बोल्न सिकाउने स्रष्टा डा. राजेन्द्रप्रसाद विमल ।
मंगलबार दिउँसो स्वर्गद्वारीमा राजकीय सम्मानका साथ उनको अन्त्येष्टि गरियो । शरीर माटोमा विलीन भयो तर उनले शब्दमा जोगाएर राखेको मिथिला अब अझ लामो समयसम्म बोलिरहनेछ ।

किशोरावस्थामै सुरु भएको शब्दयात्रा
विमलको साहित्यिक यात्रा कुनै औपचारिक घोषणा वा ठूलो मञ्चबाट सुरु भएको थिएन । किशोरावस्थामै उनको हातमा कलम आएको थियो । करिब १५–१६ वर्षको उमेरमा उनको मैथिली कथा ‘मुइल बच्चा’ प्रकाशित भयो । पछि ‘विपतिया’ कथा १५ मार्च १९६३ मा ‘मिथिला मिहिर’ पत्रिकामा प्रकाशित भयो ।
त्यसपछि सुरु भएको उनको शब्दयात्रा पाँच दशकभन्दा बढी समयसम्म रोकिएन ।
कथा लेख्दा उनी केवल कथा भनिरहेका हुँदैनथे । उनी मिथिलाको समाज लेखिरहेका हुन्थे । गाउँ लेखिरहेका हुन्थे । गरिबी लेखिरहेका हुन्थे । असमानता लेखिरहेका हुन्थे । प्रेम र वियोग लेखिरहेका हुन्थे । समाजको पिँधमा रहेका मानिसका दुःख र आवाज लेखिरहेका हुन्थे ।
उनको साहित्यमा जनकपुर एउटा शहर मात्र थिएन । मिथिला एउटा भूगोल थिएन । त्यो त मानिसको स्मृति, संघर्ष, संस्कृति र पहिचानको संसार थियो ।
यही कारण उनका रचनामा मिथिलाको जीवन सजावटी पृष्ठभूमि बनेर मात्र आएन । पात्रका रूपमा आए, पीडाका रूपमा आए, प्रश्नका रूपमा आए र कहिलेकाहीँ विद्रोहका रूपमा पनि आए ।

साहित्यमा आफ्नो भूगोल खोज्ने लेखक
नेपाली साहित्यको मूल प्रवाहमा काठमाडौं केन्द्रित दृष्टिकोण लामो समय प्रभावशाली रहँदा मिथिला र मधेशको जीवन, त्यहाँको भाषा, संस्कृति र सामाजिक यथार्थलाई साहित्यिक केन्द्रमा ल्याउनु सहज काम थिएन । विमलले यही चुनौती स्वीकार गरे ।
उनले आफ्नो भूगोललाई लुकाएनन् । आफ्नो मातृभाषालाई सानो ठानेनन् । मिथिलाको जीवनलाई नेपाली साहित्यमा प्रवेश गराए र मैथिली साहित्यलाई पनि फराकिलो साहित्यिक बहससँग जोड्ने प्रयास गरे ।
उनको लेखनमा राष्ट्रप्रेमसँगै मैथिल अस्मिता थियो । मातृभाषाप्रतिको निष्ठासँगै सामाजिक न्यायको चेतना थियो । प्रेमसँगै आक्रोश थियो । पीडासँगै परिवर्तनको आकांक्षा थियो ।
साहित्यकार रोशन जनकपुरीका अनुसार विमलको निधन नेपाली–मैथिली साहित्यका लागि अतुलनीय क्षति हो । उनका सिर्जनामा मैथिल पहिचान, मातृभाषाप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धता र समाजका सीमान्तमा रहेका मानिसका आवाज सशक्त रूपमा अभिव्यक्त भएको जनकपुरीको स्मरण छ ।

लेखक मात्र होइन, एउटा पुस्ताका गुरु
विमलको परिचय साहित्यकारमा मात्र सीमित थिएन । उनी चार दशकभन्दा लामो समय विश्वविद्यालयमा नेपाली विषय पढाउने प्राध्यापक थिए ।
वि.सं. २०२९ सालदेखि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा नेपाली विषय अध्यापन सुरु गरेका उनले पद्मकन्या क्याम्पस काठमाडौं, महेन्द्र मोरङ क्याम्पस विराटनगर र रामस्वरूप रामसागर बहुमुखी क्याम्पस जनकपुरमा अध्यापन गरे ।
करिब चार दशक लामो प्राध्यापन यात्रामा उनले हजारौँ विद्यार्थीलाई पढाए । तीमध्ये धेरैले पछि साहित्य, शिक्षा, पत्रकारिता र सार्वजनिक जीवनमा आफ्नो स्थान बनाए ।
उनका लागि कक्षा केवल पाठ्यक्रम पूरा गर्ने ठाउँ थिएन । भाषा र साहित्यलाई जीवनसँग जोडेर बुझाउने ठाउँ थियो । साहित्य पढ्दा समाज पढ्नुपर्छ, भाषा बुझ्दा मानिस बुझ्नुपर्छ भन्ने चेतना उनले आफ्ना विद्यार्थीमा रोपेका थिए ।
भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि गरेका विमल नेपाली, मैथिली र हिन्दी भाषाका गहिरा अध्येता थिए । शिक्षक, प्राध्यापक र अनुसन्धानकर्ताको परिचयले उनको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई अझ फराकिलो बनाएको थियो ।

कृतिमा बाँचेको एउटा संसार
‘ई हमरे कथा थिक’, ‘इतिहासक घाओ’, ‘डा. विमलका कथाहरू’, ‘सरबरिआ गाउँको कथा’ र ‘फिस्टी रानी’लगायत उनका कृतिले उनको सिर्जनात्मक संसारलाई चिनाउँछन् ।
कथा, कविता, गीत, गजल, नाटक, उपन्यास, समालोचना, बालसाहित्य, अनुवाद र भाषाविज्ञान—उनको कलम कुनै एउटा विधाको सीमामा रोकिएन ।
‘गोरखापत्र’, ‘मधुपर्क’, ‘गरिमा’ लगायतका प्रतिष्ठित प्रकाशनमा उनका सिर्जना प्रकाशित भए । उनका रचनामा मिथिलाको सामाजिक यथार्थसँगै मानवीय संवेदनाको गहिराइ भेटिन्थ्यो ।
उनको कथा ‘हंसा चलल परदेश’ मा आधारित मैथिली टेलिफिल्म नेपाल टेलिभिजनबाट प्रसारण भएको थियो । साहित्यका पात्र र कथालाई टेलिभिजनको पर्दासम्म पु¥याउने त्यो प्रयासले मैथिली साहित्यलाई अझ फराकिलो दर्शकसम्म पु¥यायो ।
जनकपुरका साहित्यकार तथा पत्रकार नित्यानन्द मण्डलका अनुसार विमलले साहित्यलाई पुस्तकको पानाबाट बाहिर निकालेर दृश्य–श्रव्य माध्यमसम्म पु¥याउने काम पनि गरे ।
मैथिली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि संस्थागत रूपमा पनि विमलको भूमिका महत्वपूर्ण थियो । मैथिली विकास कोष, जनकपुरधामका संस्थापक अध्यक्षका रूपमा उनले भाषिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिलाई अघि बढाउन योगदान दिए ।
उनका लागि भाषा केवल सञ्चारको माध्यम थिएन । भाषा स्मृति थियो । इतिहास थियो । संस्कृति थियो । पहिचान थियो । त्यसैले मैथिली भाषाको संरक्षण उनका लागि साहित्यिक अभियान मात्र थिएन, सांस्कृतिक जिम्मेवारी पनि थियो ।
नेपाली र मैथिली साहित्यबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउन उनले खेलेको भूमिकालाई पूर्वप्राज्ञ रमेश रञ्जन महत्वपूर्ण मान्छन् । मिथिलाको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई नेपाली साहित्यको मूल प्रवाहमा स्थापित गर्ने काममा विमलको योगदान विशेष रहेको उनको स्मरण छ ।

सम्मानभन्दा ठूलो उनको प्रभाव
विमलको साहित्यिक योगदान विभिन्न पुरस्कार र सम्मानबाट पनि चिनियो । विद्यापति पुरस्कार कोषद्वारा स्थापित ‘नेपाल विद्यापति भाषा, साहित्य पुरस्कार’का उनी पहिलो प्राप्तकर्ता थिए । गरिमा सम्मान, जगदम्बा सम्मान, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, सिद्धी श्री पुरस्कारलगायतका सम्मानबाट उनी विभूषित भए ।
तर कुनै पनि पुरस्कारले उनको योगदानको पूरा मूल्याङ्कन गर्न सक्दैन । पुरस्कारले एउटा कृतिलाई सम्मान गर्न सक्छ, एउटा व्यक्तिलाई चिनाउन सक्छ; तर एउटा पुस्ताको चेतनामा छाडिएको प्रभावलाई नाप्न सक्दैन ।
विमलको वास्तविक पुरस्कार उनका विद्यार्थी थिए । उनका पाठक थिए । उनका कृतिमा आफ्नो गाउँ, आफ्नो भाषा र आफ्नो जीवन देख्ने मानिसहरू थिए ।

एउटा साहित्यिक युगको अन्त्य
राजर्षि जनक विश्वविद्यालयका उपकुलपति श्यामनारायण लाभका लागि विमलको निधन एउटा सक्रिय साहित्यिक यात्राको अन्त्य हो ।
वास्तवमै उनको निधन एउटा व्यक्तिको निधनभन्दा ठूलो घटना हो । एउटा शिक्षक गुमेको छ । एउटा भाषाविद् गुमेको छ । एउटा कथाकार गुमेको छ । एउटा कवि, गजलकार, नाटककार र समालोचक गुमेको छ । सबैभन्दा ठूलो कुरा—मिथिलाको सामाजिक यथार्थलाई नेपाली र मैथिली दुवै भाषामा अभिव्यक्त गर्ने एउटा विशिष्ट आवाज गुमेको छ ।
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री खडकराज पौडेलले मुलुकले एउटा महत्वपूर्ण साहित्यिक हस्ती गुमाएको बताएका छन् । उनका कृति, शिक्षित पुस्ता र साहित्यमा छाडेको योगदान नै अब उनको दीर्घ स्मृति बनेर रहनेछ ।

शब्दहरू मात्र बाँकी रहे
मानिसको मृत्युले उसको शरीर अन्त्य गर्छ, तर स्रष्टाको मृत्युले उसका शब्द अन्त्य गर्दैन । डा. विमलको शरीर अब छैन । उनको आवाज पनि प्रत्यक्ष सुनिने छैन । कक्षाकोठामा उनको व्याख्या हुनेछैन । साहित्यिक जमघटमा उनको उपस्थिति हुनेछैन । तर उनका पुस्तकका पानाहरू खुलिरहनेछन् ।
कुनै पाठकले उनका कृति पढ्दा उनलाई भेट्नेछ । कुनै विद्यार्थीले उनका भाषासम्बन्धी विचार सम्झनेछ । कुनै साहित्यकारले मिथिलाको जीवन लेख्दा उनले बनाएको बाटो सम्झनेछ । कुनै मैथिली अभियन्ताले मातृभाषाका लागि आवाज उठाउँदा उनको प्रतिबद्धता सम्झनेछ ।
उनका कथामा बाँचेका पात्रहरू अझै बोलिरहनेछन् । उनले लेखेको मिथिला अझै जीवित रहनेछ । उनले जोगाउन खोजेको भाषा अझै बोलिनेछ ।
विमलले जीवनभर माटो, भाषा र मानिसको कथा लेखे । अब उनको आफ्नै कथा अरूले लेख्ने समय आएको छ । त्यो कथाको अन्तिम पृष्ठमा मृत्यु लेखिए पनि अन्त्य लेखिनेछैन ।