गोल, ग्ल्यामर, भू–राजनीति र विश्व फुटबलको अदृश्य खेल

विश्वकप फुटबल मात्र होइन, विश्व व्यवस्थाको ऐना पनि हो । अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिकोमा विश्व फुटबलको सबैभन्दा ठूलो महोत्सव उत्कर्षमा पुगेको छ । सेमिफाइनलका रोमाञ्चक खेलपछि अब विश्व फुटबलका दुई महाशक्ति स्पेन र अर्जेन्टिना उपाधिका लागि आमनेसामने हुने भएका छन् । अर्जेन्टिनाले इंग्ल्यान्डमाथि २–१ को नाटकीय पुनरागमन जित निकाल्दै लगातार दोस्रो विश्वकप फाइनलमा स्थान बनाएको हो भने स्पेनले फ्रान्सलाई पराजित गर्दै फाइनल यात्रा तय गरेको थियो । अहिले विश्व फुटबलको केन्द्रबिन्दु एउटै प्रश्नमा अडिएको छ यस पटक विश्वकपको मुकुट कसले उचाल्ला ?  
तर विश्वकपको कथा यतिमै सीमित छैन । ९० मिनेटको खेलभन्दा धेरै ठूलो एउटा संसार विश्वकपसँग जोडिएको हुन्छ । मैदानमा खेलाडी दौडिरहेका हुन्छन्, तर मैदानबाहिर बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू अर्बौं डलरको बजारका लागि प्रतिस्पर्धा गरिरहेका हुन्छन् । रेफ्रीले एउटा सिटी बजाउँछन् तर त्यस निर्णयमाथि विश्वभरका करोडौं मानिसले बहस गर्छन् । एउटा गोलले समर्थकलाई खुसी बनाउँछ भने अर्को निर्णयले वर्षौंसम्म विवाद जन्माउँछ । त्यसैले विश्वकपलाई खेलका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूर्ण बुझाइ हो । यो खेल, व्यापार, सञ्चार, संस्कृति, राष्ट्रिय पहिचान, कूटनीति र शक्ति राजनीतिको साझा मञ्च हो ।
फुटबल संसारकै साझा भाषा हो । विश्वमा सयौं भाषा छन् । हजारौं संस्कृति छन् । तर फुटबलले ती सबैलाई एउटै भावनामा बाँध्ने क्षमता राख्छ । ब्राजिलको रियोदेखि नेपालको काठमाडौंसम्म, अर्जेन्टिनाको ब्युनस आयर्सदेखि अफ्रिकाको कुनै सानो गाउँसम्म, एउटै बल पछ्याउँदै दौडिरहेका २२ खेलाडीले मानिसहरूलाई एउटै भावनामा जोडिदिन्छन् । 
नेपाल विश्वकपमा सहभागी राष्ट्र होइन तर विश्वकप सुरु हुनेबित्तिकै नेपाली समाजको जीवनशैली नै बदलिन्छ । रातभर जाग्राम बस्ने समर्थक, चिया पसलमा हुने बहस, सामाजिक सञ्जालमा हुने तर्क वितर्क, विद्यालय कलेजका साथीहरूबीच हुने जर्सीको प्रतिस्पर्धा । यी सबैले देखाउँछन् कि फुटबल एउटा खेल मात्र होइन, सांस्कृतिक अनुभव पनि हो ।
विश्वकप कसरी विश्वकै सबैभन्दा ठूलो खेल–उद्योग बन्यो ? सन् १९३० मा उरुग्वेमा पहिलो विश्वकप आयोजना हुँदा कसैले कल्पना गरेको थिएन कि एक दिन यो प्रतियोगिता विश्वकै सबैभन्दा महँगो खेल ब्रान्ड बन्नेछ । सुरुआती विश्वकपहरूमा सीमित टोली, सीमित दर्शक र न्यून आर्थिक गतिविधि थियो । तर टेलिभिजनको विस्तारसँगै विश्वकपको स्वरूप बदलिन थाल्यो । १९७० को मेक्सिको विश्वकप पहिलो पटक विश्वव्यापी रंगीन प्रसारण भएको प्रतियोगिता बन्यो । त्यसपछि खेल विस्तारै मनोरञ्जन उद्योगमा रूपान्तरण भयो ।
विश्वकप फुटबल अहिलेको समयमा एउटा प्रतियोगिता मात्र रहेन ।  यो प्रसारण अधिकार, डिजिटल प्लेटफर्म, विज्ञापन, प्रायोजन, पर्यटन, खेल सामग्री, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी ब्रान्डिङ्गको विशाल आर्थिक प्रणाली हो । विश्वकपमा केही सातामै अरबौं डलरको आर्थिक कारोबार हुन्छ ।
फिफा एउटा खेल संस्था कि विश्वव्यापी शक्ति ? अहिले धेरैले सोच्ने विषय यो पनि हो । विश्व फुटबलको सबैभन्दा प्रभावशाली संस्था हो, फिफा । यसले विश्वकप आयोजना गर्छ । नियम बनाउँछ । रेफ्री नियुक्त गर्छ । विश्व फुटबलको आर्थिक संरचना सञ्चालन गर्छ । विश्वका अधिकांश अन्तर्राष्ट्रिय खेल संस्थाभन्दा फिफाको आर्थिक हैसियत बलियो छ । विश्वकपका प्रसारण अधिकार, प्रायोजन सम्झौता, डिजिटल सामग्री र व्यावसायिक साझेदारीबाट प्राप्त हुने आम्दानीले यसलाई संसारकै धनी खेल संस्थामध्ये एक बनाएको छ । यही कारणले फिफाको एउटा निर्णयले खेलकुद मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, पर्यटन, व्यापार र कूटनीतिलाई समेत प्रभाव पार्न सक्छ ।
किन हुन्छ फिफामाथि शंका ? जहाँ शक्ति हुन्छ, प्रश्न पनि त्यहीँ उठ्छ । फिफा यसको अपवाद होइन । विश्वकप आयोजना गर्ने अधिकार कसले पायो ? किन कुनै देशलाई प्राथमिकता दिइयो ? किन कुनै निर्णय विवादास्पद भयो ? किन केही रेफ्री निर्णयमाथि बारम्बार प्रश्न उठ्छ ? यस्ता प्रश्न हरेक विश्वकपमा दोहोरिन्छन् । सामाजिक सञ्जालको युगमा त कुनै पनि विवाद केही मिनेटमै विश्वव्यापी बहस बन्छ । कतिपय समर्थकहरू आफ्नो  टोलीविरुद्धको निर्णयलाई संस्थागत पक्षपातको प्रमाणका रूपमा हेर्छन् । केही खेल विश्लेषकहरूले पनि फिफाको निर्णय प्रक्रिया, रेफ्री नियुक्ति र व्यावसायिक हितबीच सम्बन्ध हुन सक्ने प्रश्न उठाउने गरेका छन् ।
तर यहाँ एउटा आधारभूत तथ्य सम्झनुपर्छ । फिफाले निरन्तर रूपमा आफ्नो रेफ्री प्रणाली स्वतन्त्र र नियममा आधारित रहेको बताउँदै आएको छ । अहिलेसम्म कुनै विश्वकपको विजेता फिफाले पूर्वनिर्धारित गरेको भन्ने दाबीलाई पुष्टि गर्ने विश्वसनीय प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन । त्यसैले यस्ता विषयलाई तथ्यका रूपमा होइन, बहस र आरोप–प्रत्यारोपका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।
खेल कि व्यापार ? आधुनिक फुटबलमा एउटा विश्वकप जित्नु केवल ट्रफी जित्नु होइन । त्यो एउटा राष्ट्रको ब्रान्ड निर्माण पनि हो । त्यो पर्यटन प्रवद्र्धन हो । त्यो लगानी आकर्षण हो । त्यो विश्वसामु आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गर्ने अवसर हो । यही कारणले विश्वकप आयोजना गर्न राष्ट्रहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा हुने गर्छ । रंगशाला निर्माणदेखि विमानस्थल, मेट्रो, होटल, सडक, सुरक्षा प्रणाली र डिजिटल पूर्वाधारसम्म अरबौं डलर लगानी गरिन्छ । विश्वकप समाप्त भएपछि पनि त्यसको आर्थिक प्रभाव वर्षौंसम्म रहन्छ ।
स्टार खेलाडी, खेलाडी मात्र होइनन्, विश्वव्यापी ब्रान्ड लियोनेल मेस्सी, लामिन यामाल, किलियन एमबाप्पे, जूड बेलिंघम वा अन्य सुपरस्टार खेलाडी केवल आफ्ना टोलीका सदस्य होइनन् । उनीहरू बहुराष्ट्रिय कम्पनीका ब्रान्ड एम्बेसेडर हुन् । उनीहरूको एउटा पोस्टले करोडौं मानिससम्म सन्देश पु¥याउँछ । उनीहरूको जर्सी लाखौंको संख्यामा बिक्री हुन्छ । उनीहरूको लोकप्रियताले प्रसारण अधिकारको मूल्यसमेत बढाउँछ । यही कारणले केही विश्लेषकहरू विश्व फुटबलमा स्टार खेलाडीहरूको व्यावसायिक प्रभाव अत्यन्त ठूलो भएको तर्क गर्छन् ।
तर त्यहीँबाट अर्को बहस सुरु हुन्छ । जब कुनै खेलाडीको बजार मूल्य असाधारण हुन्छ, समर्थकहरूबीच प्रश्न उठ्छ के यस्ता सुपरस्टारको उपस्थितिले प्रतियोगिताको व्यावसायिक हितलाई असर गर्छ ? अहिलेसम्म यसले खेलको नतिजा नै निर्धारण गरेको भन्ने प्रमाण भेटिएको छैन । तर यस्तो प्रश्न भने विश्व फुटबलको बहसमध्ये एक स्थायी विषय बनेको छ ।
स्पेन–अर्जेन्टिनाबीच हुने फाइनल एउटा खेल मात्र होइन, दुई पुस्ताको प्रतीकात्मक भिडन्त हो । यसपटकको फाइनलले एउटा रोचक कथा पनि बोकेको छ । एकातिर अनुभवी कप्तान लियोनेल मेस्सी छन्, जसका लागि यो सम्भवतः अन्तिम विश्वकप हो । अर्कातिर स्पेनका युवा प्रतिभा लामिन यामालको नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको उदय देखिएको छ । त्यसैले यो फाइनल केवल दुई टोलीबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा विश्व फुटबलको नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिएको छ ।  

रेफ्री, भीएआर (भिडियो असिस्टेन्ट रेफ्री) विश्वकपका विवाद र विश्वासको परीक्षा पनि एउटा अर्को पक्ष हो । विश्व फुटबलको इतिहासमा एउटा भनाइ निकै प्रचलित छ, 
‘रेफ्री सही हुँदा कसैले सम्झँदैन, गल्ती हुँदा संसारले सम्झन्छ ।’ यो भनाइ विश्वकपमा झन् बढी लागू हुन्छ । किनकि विश्वकपमा एउटा निर्णयले खेलको नतिजा मात्र बदल्दैन, त्यसले एउटा राष्ट्रको गौरव, करोडौं समर्थकको भावना र कहिलेकाहीँ फुटबल इतिहासकै नयाँ अध्याय लेखिदिन्छ । फुटबलको सबैभन्दा ठूलो सुन्दरता यसको निरन्तर प्रवाहमा छ । क्रिकेटमा जस्तो प्रत्येक बलपछि खेल रोकिन्न । रग्बीमा जस्तो लामो भिडियो समीक्षा हुँदैन । त्यसैले रेफ्रीले केही सेकेन्डभित्र निर्णय लिनुपर्छ । यही तीव्रताले फुटबललाई आकर्षक बनाएको छ, तर यही कारणले विवाद पनि जन्माउने गरेको छ ।
गल्ती कि षड्यन्त्र ? विश्वकपमा विवादास्पद निर्णय भएपछि समर्थकहरूको पहिलो प्रतिक्रिया प्रायः भावनात्मक हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमा तुरुन्तै ‘रेफ्री बिक्यो, फिफाले जितायो, भीएआर ले धोका दियो’ जस्ता टिप्पणीहरू देखिन थाल्छन् । यस्ता प्रतिक्रियालाई पूर्ण रूपमा अस्वाभाविक भन्न सकिँदैन । किनकि समर्थकले खेललाई तथ्यभन्दा भावनाबाट हेर्छन् । आफ्नो टोली पराजित हुँदा एउटा निर्णयले वर्षौंसम्म मन दुखाउन सक्छ तर अनुसन्धान र पत्रकारिताको दृष्टिकोण फरक हुन्छ । कुनै पनि आरोपलाई प्रमाण, दस्तावेज, स्वतन्त्र अनुसन्धान र विश्वसनीय स्रोतको आधारमा मात्र मूल्यांकन गर्नुपर्छ । आजसम्म कुनै पनि विश्वकपको विजेता फिफाले पूर्वनिर्धारित गरेको भन्ने विश्वसनीय प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन । तर विवादास्पद निर्णय र रेफ्रीको गुणस्तरबारे बहस भने निरन्तर चलिरहेको छ ।
१९६६ ः वेम्ब्लीको गोल जसले इतिहास विभाजित ग¥यो । इंग्ल्यान्डमा भएको १९६६ को विश्वकप फाइनलमा अतिरिक्त समयमा ज्योफ हस्र्टको प्रहार क्रसबारमा लागेर गोललाइन नजिक खस्यो । रेफ्री र सहायक रेफ्रीले गोल घोषणा गरे । इंग्ल्यान्ड पहिलो पटक विश्वविजेता बन्यो । तर त्यो बलले गोललाइन पूर्ण रूपमा पार गरेको थियो कि थिएन ? यो प्रश्न आज पनि उठ्छ । आधुनिक प्रविधिबाट पुनः विश्लेषण गर्दा फरक फरक निष्कर्ष आएका छन् । यही घटनाले देखायो एक क्षणको निर्णयले दशकौँसम्म बहस जन्माउन सक्छ ।
१९८६ ः ‘ह्यान्ड अफ गड र शताब्दीको गोल ।’ डीएगो म्याराडोनाको नाम आउँदा दुई घटना सँगसँगै सम्झिन्छन् । पहिलो, इंग्ल्यान्डविरुद्ध हातले गरेको गोल, जसलाई उनले पछि ‘भगवान्को हात’ भनेर व्याख्या गरे । दोस्रो, त्यसै खेलमा पाँच खेलाडीलाई छल्दै गरेको अद्भुत गोल । यी दुई घटना फुटबलको विरोधाभास पनि हुन् । एउटा नियमविपरीत थियो, अर्को असाधारण प्रतिभाको प्रदर्शन । त्यसबेला भिडियो समीक्षा प्रणाली नभएकाले रेफ्रीले पहिलो गोल देख्न सकेनन् । आज भीएआर भएको भए त्यो गोल सम्भवतः रद्द हुन्थ्यो ।
२००२ ः सबैभन्दा धेरै प्रश्न उठेको विश्वकप । दक्षिण कोरिया, जापान विश्वकपलाई धेरै विश्लेषकहरूले विश्वकप इतिहासको सबैभन्दा विवादास्पद संस्करणमध्ये एक मान्छन् । विशेषगरी दक्षिण कोरियाविरुद्ध इटाली र स्पेनले खेलेका खेलमा रेफ्रीका निर्णयमाथि व्यापक आलोचना भयो । इटालीको एउटा गोल अस्वीकार गरियो । केही निर्णयलाई युरोपेली सञ्चारमाध्यमले कठोर आलोचना गरे । त्यसपछि स्पेनका दुई गोल रद्द हुँदा विवाद झन् बढ्यो । समर्थकहरूबीच “आयोजक राष्ट्रलाई अगाडि बढाइयो” भन्ने आरोप फैलियो । तर त्यसलाई पुष्टि गर्ने संस्थागत प्रमाण भने सार्वजनिक भएन । यसले एउटा कुरा स्पष्ट ग¥यो विवाद र प्रमाण एउटै कुरा होइनन् ।
२०१० ः एउटा गोलले प्रविधिको ढोका खोल्यो । दक्षिण अफ्रिका विश्वकपमा जर्मनीविरुद्ध इंग्ल्यान्डका फ्रान्क ल्याम्पार्डले प्रहार गरेको बल स्पष्ट रूपमा गोललाइनभित्र पुगेको थियो । तर गोल दिइएन । विश्वभर आलोचना भयो । यसपछि गोललाइन टेक्नोलोजीलाई औपचारिक रूपमा लागू गर्ने प्रक्रिया तीव्र भयो । खेलको इतिहासमा कहिलेकाहीँ एउटा गल्ती नै सुधारको आधार बन्छ भन्ने यो उत्कृष्ट उदाहरण हो ।
भीएआर ः समाधान कि अर्को विवाद ? भीएआर लागू हुँदा धेरैले सोचेका थिए अब विवाद समाप्त हुनेछन् । तर वास्तविकता फरक देखियो । भीएआरले स्पष्ट गल्ती सच्याउन मद्दत गरेको छ । गलत पेनाल्टी, अफसाइड वा रातो कार्डका निर्णयहरू सच्याइएका छन् । तर सबै विवाद हटेका छैनन् । किन ? किनभने भीएआर एउटा उपकरण मात्र हो । भिडियोले घटना देखाउँछ, तर नियमको अन्तिम व्याख्या रेफ्रीले नै गर्छ । त्यसैले एउटै प्रकारको ह्यान्डबल वा सम्पर्कलाई फरक फरक रेफ्रीले फरक ढंगले व्याख्या गर्न सक्छन्     ।
रेफ्री पनि दबाबमा हुन्छन् । विश्वकपको एउटा खेल विश्वभरका करोडौँ मानिसले हेर्छन्। खेलाडी, प्रशिक्षक, समर्थक, सञ्चारमाध्यम, प्रायोजक सबैको नजर रेफ्रीमाथि हुन्छ । त्यस्ता अवस्थामा केही सेकेन्डमै निर्णय लिनु सजिलो हुँदैन । खेलको गति, खेलाडीहरूको चाल, दर्शकको दबाब र नियमको तत्काल व्याख्या यी सबैले निर्णयलाई कठिन बनाउँछन् । त्यसैले रेफ्रीको गल्तीलाई सधैं षड्यन्त्रसँग जोड्नु उचित हुँदैन । तर यसको अर्थ आलोचना गर्न नहुने भन्ने पनि होइन । आलोचना र सुधार खेलको विकासका लागि आवश्यक हुन्छ ।
फिफाको विश्वसनीयताको चुनौती । सन् २०१५ मा फिफाका केही उच्च अधिकारीहरू भ्रष्टाचारसम्बन्धी अनुसन्धानमा परे । यसले विश्व फुटबललाई ठूलो धक्का दियो । त्यसपछि सुशासन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वका विषयमा सुधारका प्रयास सुरु भए । यही विगतका घटनाका कारण आज पनि फिफाका निर्णयहरू सामान्यभन्दा बढी छानबिनमा पर्छन् । जब संस्थाको छविमा प्रश्न उठेको इतिहास हुन्छ, त्यसका हरेक नयाँ निर्णयमाथि पनि शंका स्वाभाविक रूपमा बढ्छ ।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ संस्थागत भ्रष्टाचारका घटना र खेलको नतिजा पूर्वनिर्धारित हुनु एउटै कुरा होइनन् । पहिलो कुरा केही घटनाबाट प्रमाणित भएको छ; दोस्रो दाबीलाई भने पुष्टि गर्ने विश्वसनीय प्रमाण अहिलेसम्म उपलब्ध छैन ।
विश्वास नै विश्वकपको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति । विश्वकपको ट्रफी सुनको हुन सक्छ, तर प्रतियोगिताको वास्तविक मूल्य दर्शकको विश्वासमा टिकेको हुन्छ । यदि समर्थकले मैदान निष्पक्ष छ भन्ने विश्वास गुमाए भने खेलको आकर्षण पनि कमजोर हुँदै जान्छ । त्यसैले फिफा, रेफ्री समिति र प्रविधि विकासकर्ताहरूको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी केवल नियम लागू गर्नु होइन, निष्पक्षता देखिने वातावरण निर्माण गर्नु पनि हो । पारदर्शिता, स्पष्ट सञ्चार, रेफ्री निर्णयको व्याख्या र प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोगले मात्र त्यो विश्वासलाई दीर्घकालसम्म कायम राख्न सक्छ । फुटबलको भविष्य गोलभन्दा पनि विश्वासको संरक्षणमा निर्भर छ ।
(चालिसे विगतमा खेलकुद पत्रकार, २०४६–४७ सालमा स्थापित नेपालको पहिलो नेपाल खेलकुद पत्रकार संघको संस्थापक सदस्य हुन् । उनी ‘नेपालमा खेलकुदको इतिहास’ नामक पुस्तकका लेखक पनि हुन् ।)