बालापनलाई घातक डिजिटल लत

काठमाडौं । बढ्दो स्क्रिन प्रयोगले बालबालिकाको पढाइ, भाषिक विकास र भावनात्मक नियन्त्रणमा असर पार्न सक्ने अहिलेसम्मकै ठूला अध्ययनमध्ये एकले देखाएको छ ।
क्यानडाको क्यालगरी विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको अध्ययनमा स्क्रिन प्रयोगले बालबालिकाको विकासमा पार्ने प्रभाव सम्पत्ति, अभिभावकको व्यवहार र समयअगावै जन्मिएको वा नजन्मिएको जस्ता कारकको प्रभावको ‘बराबर वा त्यसभन्दा ठूलो’ रहेको पाइएको छ ।
अघिल्ला ठूला अध्ययनहरूको निष्कर्षलाई समेटेर गरिएको यो समग्र समीक्षा ‘जामा पेडियाट्रिक्स’मा प्रकाशित भएको हो ।
खेल खेल्ने, सामाजिक सञ्जाल चलाउने र विभिन्न सामग्री हेर्नेजस्ता कामका लागि बढी समय स्क्रिनमा बिताउने बालबालिकाको शैक्षिक उपलब्धि कम हुने र भाषिक विकासमा समस्या देखिने पाइएको छ ।
उनीहरूमा चिन्ता र डिप्रेसनजस्ता मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पनि बढी देखिएको थियो । ६४ देशका २८ लाख बालबालिकालाई समेटिएको उक्त समीक्षामा बढी स्क्रिन सम्पर्क भएका बालबालिकामा विकास र मानसिक स्वास्थ्यका धेरैजसो, (सबै होइन), मापन गरिएका क्षेत्रमा कम अनुकूल परिणाम देखिएको पाइएको छ ।
अनुसन्धान टोलीले बढी स्क्रिन समय र कमजोर शैक्षिक प्रदर्शनबीच पनि सम्बन्ध रहेको पत्ता लगाएको थियो ।
विशेष विषयको कुरा गर्दा स्क्रिन समयले गणित, पढाइ वा विज्ञानमा विद्यार्थीको उपलब्धिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध देखाएन । तर अनुसन्धानकर्ताहरूले यी विषयबारे भएका अध्ययन सबैभन्दा कम रहेकाले पर्याप्त प्रमाणको अभावका कारण यस्तो नतिजा आएको हुन सक्ने बताएका छन् ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले आफ्नो प्रतिवेदनमा लेखेका छन्, ‘हाम्रो समीक्षाले स्क्रिनमा बढी समय बिताउनु समग्र शैक्षिक उपलब्धि कम हुनु, भाषिक विकास कमजोर हुनु तथा अन्तर्मुखी र बहिर्मुखी व्यवहार, भावनात्मक समस्या र साथीभाइसँगको सम्बन्धमा समस्या बढी देखिनुसँग सम्बन्धित रहेको देखाएको छ ।’
यी प्रभावको आकार बालबालिकाको विकाससम्बन्धी परिणामका अन्य स्थापित सूचकहरू, जस्तै सामाजिक–आर्थिक अवस्था, अभिभावकको व्यवहार र समयअगावै जन्मिनुका कारण देखिने प्रभावको आकारसँग समान वा त्यसभन्दा ठूलो रहेको निष्कर्षमा लेखिएको छ ।
मानसिक स्वास्थ्यतर्फ हेर्दा अनुसन्धान टोलीले बढी स्क्रिन प्रयोग आक्रामक व्यवहार र एडीएचडीका लक्षणसँग पनि सम्बन्धित रहेको पाएको थियो ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले निष्कर्षमा भनेका छन्, ‘यो समग्र समीक्षाले डिजिटल माध्यम र सामाजिक सञ्जालमा लामो समयसम्म सम्पर्कमा रहनु विकास र मानसिक स्वास्थ्यका केही पक्षसँग सम्बन्धित रहेको परिमाणात्मक प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ । यसमा कम शैक्षिक उपलब्धि, कमजोर भाषिक विकास तथा बढी सामाजिक–भावनात्मक र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पर्छन् । तर कार्यकारी क्षमता, सामाजिक सहयोगी व्यवहार तथा पढाइ, गणित र विज्ञानजस्ता अन्य पक्षसँग भने यस्तो सम्बन्ध देखिएन ।’
‘समग्रमा, यी निष्कर्षले स्क्रिन प्रयोग बालबालिकाको कल्याणका विभिन्न पक्षसँग सम्बन्धित एउटा सम्भावित रूपमा परिवर्तन गर्न सकिने कारक हुन सक्ने संकेत गर्छन्,’ उनीहरुको भनाइ छ ।
तर केही अनुसन्धानकर्ताले यी निष्कर्षको व्याख्या गर्दा सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको बेलायतबाट प्रकाशन हुने द टाइम्स अखबारले लेखेको छ ।
अनुसन्धानमा संलग्न नरहेकी लफबरो विश्वविद्यालयकी व्यवहारजन्य महामारीविज्ञानकी प्राध्यापक एस्थर भान स्लुइसले अध्ययनले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग वा खेल खेल्नेजस्ता स्क्रिन प्रयोगका निश्चित प्रकारबारे ठोस निष्कर्ष निकाल्न नसक्ने चेतावनी दिइन् । उनका अनुसार, यस विषयमा अध्ययन गर्न पर्याप्त तथ्यांक उपलब्ध थिएन ।
उनले भनिन्, ‘यी निष्कर्षमा योगदान गर्ने अधिकांश तथ्यांक एकै समयमा स्क्रिन प्रयोग र बालबालिकाको विकास वा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी परिणाम मापन गरिएका अध्ययनबाट आएका छन् । यसको अर्थ बढी स्क्रिन प्रयोगले नै खराब परिणाम निम्त्याउँछ कि निम्त्याउँदैन भन्नेबारे यस अध्ययनले धेरै कुरा बताउन सक्दैन ।’
उनका अनुसार, समयसँगै विभिन्न प्रकारका स्क्रिन प्रयोगले युवाको विकास तथा मानसिक स्वास्थ्यमा कस्तो भूमिका खेल्छ भन्ने बुझ्न तत्काल थप अनुसन्धान आवश्यक छ ।