लुटिएका १० लाखभन्दा बढी पुरातात्विक वस्तु फिर्ता

प्राचीन ग्रिक फूलदानी, बेनिनका कांस्य मूर्ति तथा पेरुका सुनका सिक्कालगायत लुटिएका १० लाखभन्दा बढी पुराताŒिवक तथा सांस्कृतिक वस्तु तिनका उत्पत्तिस्थल रहेका देशमा फिर्ता गरिएको एउटा नयाँ प्रतिवेदनले देखाएको छ ।
लुटिएका पुराताŒिवक वस्तुसम्बन्धी संग्रहालय (मोला) ले संग्रहालय, कलाका व्यापारी तथा निजी संकलकहरूले फिर्ता गरेका पुराताŒिवक वस्तुहरूको पहिलो विस्तृत तथ्यांक तयार पारेको छ । उक्त तथ्यांकअनुसार सन् १९५० देखि सन् २०२५ को अन्त्यसम्म कम्तीमा दुई अर्ब अमेरिकी डलर मूल्य बराबरका १० लाख ६० हजार वस्तु तिनका उत्पत्तिस्थल रहेका देशमा फिर्ता पठाइएको छ । मोला अमेरिकास्थित गैरनाफामूलक संस्था अकिलिस रिसर्च ग्रुपको एउटा परियोजना हो ।
मोलाका निर्देशक जेसन फेल्चका अनुसार यो तथ्यांक यसअघि अस्पष्ट रहेको क्षेत्रमा केही प्रकाश पार्ने उद्देश्यले तयार गरिएको हो । उनले भने, ‘यस विषयको समस्या के हो भने हामीसँग यसको व्यापकता वा समस्याको आकारबारे कुनै तथ्यांक नै छैन । हामी समाचारका शीर्षकहरू देख्छौँ र केही चर्चित घटनाबारे सोच्न सक्छौं । तर अहिलेसम्म कसैले पनि ती सबै घटनालाई एकत्रित गरेर समग्र चित्र प्रस्तुत गरेको थिएन ।’
पुराताŒिवक तथा सांस्कृतिक वस्तु फिर्तासम्बन्धी घटनाहरूको संख्या सन् १९९० को दशकको मध्यदेखि बढ्दै आएको छ । सन् २०२० पछि यसमा तीव्र वृद्धि भएको देखिन्छ । उपलब्ध पछिल्लो पूर्ण वर्ष सन् २०२४ मा यस्ता घटना झण्डै १५० पुगेको द फाइनान्सियल टाइम्स दैनिकले जनाएको छ । फेल्चका अनुसार पार्थेननका मूर्ति वा बेनिनका कांस्य मूर्तिजस्ता वस्तुलाई लिएर हुने चर्का टकरावभन्दा फरक, यस्ता धेरै वस्तु फिर्ता गर्ने प्रक्रिया सार्वजनिक चर्चाभन्दा बाहिरै सम्पन्न हुन्छन् ।
पछिल्ला वर्षहरूमा संग्रहालयहरूले वस्तुहरू तिनका उत्पत्तिस्थल रहेका देशमा फिर्ता गर्ने विषयलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आएको आफूले देखेको फेल्चले बताए । उनले भने, ‘वर्षौंसम्म संस्थाहरूले मूलतः यस्तो भन्ने गर्थे— तपाईंलाई कुनै वस्तु चाहिएको हो भने अदालतमा गएर मुद्दा हाल्नुस्, त्यसपछि भेटौंला । तर, अहिले हाम्रा सांस्कृतिक संस्थाहरूमा त्यो सोच परिवर्तन भएको छ ।’ 
उनले यस परिवर्तनलाई समयको चेतनामा आएको बदलावसँग जोडेका छन् । सांस्कृतिक वस्तु संकलन गर्नु कत्तिको नैतिक हो भन्ने विषयमा सार्वजनिक बहस बढ्दै गएको उनको भनाइ छ । प्रतिवेदनले वस्तु फिर्ता प्राप्त गर्ने उत्कृष्ट अभिलेख भएका देशहरूमा इजिप्ट, इटाली र साउदी अरब रहेको देखाएको छ । अध्ययन गरिएको अवधिमा यी प्रत्येक देशले ३० हजारभन्दा बढी वस्तु फिर्ता पाएका छन् । यी देशहरूको सफलताका पछाडि सरकारको निरन्तर सक्रियता, सांस्कृतिक सम्पदासम्बन्धी कानुन कार्यान्वयन गर्ने विशेष निकाय तथा नागरिक समाजका समूहहरूको सक्रिय भूमिका रहेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ ।
मोलाका अनुसार सबैभन्दा बढी वस्तु फिर्ता गर्ने एकल देश अमेरिका हो । त्यहाँका ८१ संग्रहालयले मात्रै एक लाख एक हजार वस्तु फिर्ता गरेका छन् । तर, पनि उक्त संख्यामा पेरुका सुन र चाँदीका सिक्काहरूको ‘ब्ल्याक स्वान’ नामक भण्डार समावेश गरिएको छैन । उन्नाइसौं शताब्दीको एउटा स्पेनी जहाज दुर्घटनाग्रस्त हुँदा त्यसमा रहेका ती सिक्का समुद्रमा डुबेका थिए । कुल १० लाख वस्तुमध्ये पाँच लाख ९५ हजार वस्तु त्यही भण्डारका थिए ।
सन् २०१२ मा उक्त भण्डार अमेरिकाको एक कम्पनीबाट पेरुलाई नभई स्पेनलाई फिर्ता गरिएको थियो । पेरुमा कुनै समय औपनिवेशिक शासन चलाएको स्पेनले ती वस्तुमाथि आफ्नो स्वामित्व दाबी गरेको थियो ।
अमेरिकाले फिर्ता गरेका वस्तुहरूमा युफ्रोनियोस क्रेटर पनि समावेश छ । यो प्राचीनकालको चित्र कुँदिएको एउटा ठूलो फूलदानी हो । सन् १९७२ मा अमेरिकाको मेट्रोपोलिटन म्युजियम अफ आर्टले यसलाई खरिद गरेको थियो । रोमनजिकैको एउटा स्थानबाट उक्त वस्तु लुटिएको दाबी भएपछि सन् २००८ मा यसलाई इटाली फिर्ता गरिएको थियो ।
म्यानह्याटन जिल्ला महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयअन्तर्गत रहेको पुराताŒिवक वस्तु तस्करी नियन्त्रण एकाइ पनि यस अभियानको एउटा प्रभावशाली शक्ति बनेको छ । अभियोजक म्याथ्यु बोग्डानोसको नेतृत्वमा उक्त एकाइ सक्रिय रहँदै आएको छ । सन् २००३ मा अमेरिकाले इराकमाथि आक्रमण गरेपछि त्यहाँबाट लुटिएका कलाकृति फिर्ता ल्याउन बोग्डानोसले महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए । उक्त एकाइले हालसम्म ४० देशका ६ हजार २०० भन्दा बढी सांस्कृतिक वस्तु फिर्ता गरिसकेको छ । सेप्टेम्बरको अन्त्यसम्म यससँग सम्बन्धित अपराधमा १८ जनालाई दोषी ठहरसमेत गराइएको छ ।
मोलाको तथ्यांकमा आपराधिक गिरोहले लुटेका र औपनिवेशिक शासकहरूले आफ्नो नियन्त्रणमा रहेका देशबाट बाहिर लगेका वस्तुहरू पनि समावेश छन् । सन् २०२२ मा प्राज्ञिक व्यक्तिहरूको एउटा समूहले ‘डिजिटल बेनिन’ परियोजना सुरु गरेको थियो । यस परियोजनाले पाँच हजार ३०० भन्दा बढी बेनिनका कांस्य मूर्ति तथा अन्य सांस्कृतिक वस्तुहरूको अभिलेखीकरण गरेको छ । यी वस्तुहरू वर्तमान नाइजेरियामा पर्ने बेनिन सिटीमा बेलायती सेनाले लुटपाट मच्चाउँदा लगिएका थिए ।
नाइजेरियाली अधिकारीहरू तथा विश्वभरका प्राज्ञिक व्यक्तिहरूको संयुक्त अभियानका कारण बेनिनका एक हजार २०० कांस्य मूर्ति फिर्ता भएका छन् । डिजिटल बेनिन परियोजनाकी डिजिटल सम्पदा अनुसन्धानकर्ता तथा परियोजना प्रमुख एनी लुथरले भनिन्, ‘१० लाख वस्तु फिर्ता हुनु आफैंमा निकै ठूलो संख्या जस्तो देखिन सक्छ । तर यसलाई संग्रहालय र निजी संकलनमा अझै रहेका वस्तुहरूको निकै ठूलो संख्यासँग तुलना गरेर हेर्नुपर्छ । तीमध्ये धेरै वस्तु लुटिएका वा गैरकानुनी रूपमा ओसारपसार गरिएका भए पनि अझै फिर्ता भएका छैनन् ।’ (एजेन्सी)