धर्म, औषधि र विज्ञानको त्रिवेणी कुश

आध्यात्मिक र धार्मिक दृष्टिले कुशलाई सकारात्मक ऊर्जाको भण्डार र नकारात्मक शक्तिलाई छेक्ने एक प्राकृतिक ढालका रूपमा हेरिन्छ । पौराणिक मान्यताअनुसार कुशमा देवत्व र पवित्रताको बास हुन्छ । कुनै पनि पूजा, यज्ञ, महाअनुष्ठान, श्राद्ध वा धार्मिक कार्य कुशबिना पूर्ण हुन सक्दैनन् । अनुष्ठान गर्दा हातको कान्छी औंलाको छेउको औंला अर्थात् अनामिका औंलामा कुशबाट बनेको औंठी जसलाई ‘पवित्री’ भनिन्छ, धारण गर्ने परम्परा छ । धार्मिक अनुष्ठान वा ध्यान गर्दा कुशको चटाई वा आसनमा बस्नुको रहस्य पनि यही हो । कुशले जमिन र मानव शरीरबीच एक अभेद्य विद्युतीय वा ऊर्जात्मक कुचालकको काम गर्छ, जसले ध्यानबाट उत्पन्न भएको उच्च ऊर्जालाई पृथ्वीमा सोसिन वा नष्ट हुनबाट जोगाउँछ । यसका साथै, ग्रहण लागेको समयमा खानेकुरा वा पानीमा कुशका पातहरू राखिदिने प्राचीन परम्परा छ । यसको रहस्य के हो भने ग्रहणको समयमा वायुमण्डलमा उत्पन्न हुने हानिकारक सूक्ष्म तरंग र पराबैजनी किरणहरूलाई कुशले सोसेर वा निष्क्रिय पारेर वस्तुहरूलाई दूषित हुनबाट बचाउँछ ।
स्वास्थ्य र आयुर्वेदिक विज्ञानको नजरबाट हेर्दा कुश एउटा अचुक प्राकृतिक औषधि हो । यसमा शीतलता प्रदान गर्ने, विषालु तŒवहरूलाई नष्ट गर्ने र शरीरका आन्तरिक प्रणालीहरूलाई शुद्ध पार्ने अद्भुत क्षमता हुन्छ । आयुर्वेदमा कुशलाई त्रिदोष अर्थात् वात, पित्त र कफमध्ये मुख्य गरी पित्त र कफ दोषलाई सन्तुलनमा ल्याउने औषधिका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । कुशको जुस वा यसको जरा पकाएर बनाइएको काढा पिउनाले मूत्रप्रणालीसम्बन्धी समस्याहरू, जस्तै पिसाब फेर्दा हुने जलन, पोल्ने समस्या वा पिसाब रोकिएर आउने अवस्थामा तत्काल राहत मिल्छ । यसमा रहेको मूत्रवर्धक गुणले मिर्गाैलामा पत्थरी बन्न दिँदैन र भइसकेको पत्थरीलाई पनि विस्तारै पगालेर बाहिर निकाल्न मद्दत पु¥याउँछ ।
कुशको शीतलता दिने प्रकृतिका कारण यसले शरीरको अत्यधिक तापक्रमलाई नियन्त्रण गर्छ । अत्यधिक प्यास लाग्ने, शरीर पोल्ने, ज्वरो आउने वा आन्तरिक रक्तस्राव हुने जस्ता समस्यामा कुशको प्रयोग अत्यन्तै फाइदाजनक मानिन्छ । छालासम्बन्धी रोगहरू, जस्तै खटिरा, दाद, चिलाउने समस्या वा घाउ–चोटमा कुशको लेप लगाउँदा यसले प्राकृतिक एन्टिसेप्टिकको काम गर्छ र घाउलाई चाँडो सुकाउँछ । पाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउन, रगतमा रहेका विषक्त पदार्थहरूलाई छानेर बाहिर निकाल्न र रगत शुद्धीकरण गर्न पनि कुशको काढा प्रभावकारी मानिन्छ ।
धार्मिक र आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा कुनै पनि पूजापाठ, यज्ञ, जप, ध्यान वा श्राद्ध कर्म गर्दा कुशको चटाई वा आसनमा बस्नु अनिवार्य मानिन्छ । श्रीमद्भगवद्गीतामा पनि ध्यान साधनाका लागि कुशको आसनलाई सर्वोत्तम भनिएको छ । यसको पछाडि मुख्य धार्मिक तथा आध्यात्मिक रहस्य के छ भने, ध्यान वा मन्त्र जप गर्दा साधकको शरीरमा जुन उच्च कोटिको आध्यात्मिक ऊर्जा उत्पन्न हुन्छ, कुशले त्यस ऊर्जालाई पृथ्वीमा सोसिन वा नष्ट हुन दिँदैन । कुशले जमिन र मानव शरीरका बीचमा एक अभेद्य प्राकृतिक ढाल वा कुचालकको काम गर्ने भएकाले साधनाबाट प्राप्त सकारात्मक ऊर्जा साधकमै सञ्चित भइरहन्छ, जसले मनलाई एकाग्र र शान्त राख्न मद्दत गर्छ । साथै, घरमा कुशको गुन्द्री वा चटाई राख्नाले वरपरको वातावरणमा रहेका नकारात्मक शक्ति हट्ने र सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार हुने धार्मिक विश्वास छ ।
स्वास्थ्य र प्राकृतिक जीवनशैलीका दृष्टिकोणले कुशको गुन्द्री वा चटाईमा सुत्नु र बस्नु शरीरका लागि अत्यन्तै लाभदायी मानिन्छ । कुशको प्रकृति प्राकृतिक रूपमै शीतल हुने भएकाले यसको चटाईमा बस्दा वा सुत्दा शरीरको अत्यधिक तापक्रम नियन्त्रणमा रहन्छ र गर्मीका कारण हुने डाह, जलन वा असन्तुलन शान्त हुन्छ । यसको नियमित प्रयोगले मेरुदण्डलाई प्राकृतिक र सही अवस्थामा राख्न मद्दत गर्छ, जसले गर्दा ढाड, कमर र गर्दन दुख्ने समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि यो एक उत्कृष्ट प्राकृतिक उपचार सिद्ध हुन्छ । आधुनिक विज्ञानका अनुसार पनि कुश एक उत्कृष्ट प्राकृतिक ‘इन्सुलेटर’ हो, जसले भू–चुम्बकीय वा प्राकृतिक जमिनको चिसोलाई सिधै शरीरमा प्रवेश गर्न दिँदैन, जसका कारण बाथ, जोर्नीको दुखाइ र स्नायु प्रणालीसम्बन्धी समस्याबाट शरीर जोगिन्छ ।
कुशको काढा बनाउने र सेवन गर्ने प्रक्रियालाई आयुर्वेदिक सिद्धान्तअनुसार निकै सहज रूपमा सम्झन सकिन्छ । सामान्यतया कुशको पूर्ण रूपमा सुकेको जरा वा डाँठलाई औषधीय प्रयोगमा ल्याइन्छ । काढा तयार पार्नका लागि करिब १० देखि १५ ग्राम सुकेको कुशको जरा वा त्यसको मसिनो धुलोलाई ४ कप अर्थात् करिब ४०० मिलिलिटर सफा पानीमा मिसाएर सानो आगोमा उमाल्नुपर्छ । पानी उम्लिँदै घटेर सुरुको मात्राको चौथो भाग अर्थात् १ कप जति बाँकी रहेपछि यसलाई चुलोबाट झारेर छानेर मनतातो हुन दिनुपर्छ ।
सेवनको मात्राका हकमा एक वयस्क व्यक्तिले एक पटकमा ३० देखि ५० मिलिलिटर मनतातो काढा पिउनु उपयुक्त हुन्छ । यसलाई दिनको दुई पटक, बिहान र बेलुकाको खाना वा नास्ता खानुभन्दा करिब आधा घण्टा अगाडि खाली पेटमा सेवन गर्दा यसको औषधीय प्रभाव बढी हुन्छ । यदि शरीरमा अत्यधिक जलन छ वा पित्त बढेको अवस्था छ भने काढामा थोरै मिश्री वा मह मिसाएर पिउन सकिन्छ ।
यो काढा प्रयोग गर्दा सधैं ताजा बनाएर पिउनु राम्रो हुन्छ । साथै गर्भवती महिला, नवजात शिशुलाई दूध चुसाउने आमाहरू वा गम्भीर दीर्घरोग भई नियमित औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिहरूले भने आयुर्वेदिक चिकित्सक वा वैद्यको परामर्श लिएर मात्र यसको मात्रा निश्चित गरी प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ ।
आयुर्वेदिक र प्राकृतिक चिकित्साको वास्तविकता अनुसार कुशको मुख्य प्रकृति शीतलता प्रदान गर्ने र सुक्खा बनाउने हुन्छ । यदि कुनै व्यक्तिले यसको काढा वा रस निरन्तर वा अत्यधिक मात्रामा सेवन गर्छ भने, यसको अत्यधिक शीतलता र सुक्खापनले शरीरको पाचन प्रक्रियालाई मन्द बनाइदिन्छ । यसले पेटमा ग्यास भरिने, कब्जियत हुने र भोक हराउने जस्ता समस्या ल्याउँछ । विशेष गरी चिसो शरीर भएका वा वात दोषको समस्या झेलिरहेका व्यक्तिहरूका लागि यसको मनपरी प्रयोगले जोर्नी दुख्ने वा शरीर झन् कमजोर हुने  जोखिम रहन्छ ।
औषधिकै साथमा कुशको काढा पनि खाइरहँदा शरीरमा चिनीको मात्रा वा रक्तचाप अचानक अस्वाभाविक रूपमा घटेर जटिलता उत्पन्न हुन सक्छ । त्यसैगरी, गर्भवती महिलाहरूका लागि यसको आन्तरिक सेवन निकै संवेदनशील मानिन्छ । 
शारीरिक र बाह्य प्रयोगको दृष्टिले हेर्दा पनि कुशका पातहरू निकै तिखा र खस्रा हुन्छन् । यसलाई काट्दा, गुन्द्री बुन्दा वा ओछ्यानका रूपमा प्रयोग गर्दा असावधानी अपनाएमा छाला कोरिने, काटिने वा काँडा जस्तै बिझाउने सम्भावना सधैं रहन्छ । साथै, संवेदनशील छाला भएका मानिसहरूमा यसको स्पर्शले एलर्जी गराउन पनि सक्छ ।
सबैभन्दा ठूलो र गम्भीर वास्तविकता भनेको यसको स्रोत र शुद्धतासँग जोडिएको छ । आजभोलि सडकका किनारा, ढल वा प्रदूषित वातावरणमा उम्रेका कुशहरूमा ढलको विषाक्तता र प्रदूषण सोसिएको हुन्छ । यस्तो फोहोर ठाउँको कुशलाई शुद्ध नगरी औषधिका रूपमा प्रयोग गर्दा त्यसले स्वास्थ्य सुधार गर्नुको सट्टा शरीरमा विषाक्त तŒव प्रवेश गराएर थप बिरामी बनाउँछ । तसर्थ, कुशको धार्मिक र स्वास्थ्य महŒव जति नै ठूलो भए पनि यसलाई औषधीय रूपमा सेवन गर्दा सफा वातावरणको कुश छनोट गर्नु, सही मात्रा मिलाउनु र विशेषज्ञको परामर्श लिनु नै तर्कसंगत र व्यावहारिक उपाय हो ।
कुशे औंसीमा मात्र कुश उखेल्ने विशेष परम्परा रहनुका पछाडि गहिरो धार्मिक मान्यता, प्राकृतिक विज्ञान र वनस्पतिशास्त्रको व्यावहारिक रहस्य जोडिएको छ । सनातन संस्कृति र वैदिक शास्त्रहरूअनुसार वर्षभरि गरिने सम्पूर्ण धार्मिक कार्य, श्राद्ध, पूजा र अनुष्ठानका लागि आवश्यक पर्ने कुश भाद्र कृष्ण औंसीका दिन उखेलेर ल्याउँदामात्र त्यो वर्षभरिका लागि पवित्र र ऊर्जावान् रहन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । पौराणिक मान्यताअनुसार यस विशिष्ट तिथिमा सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वीको विशेष अवस्थितिका कारण वायुमण्डलमा एक प्रकारको दिव्य ऊर्जा सञ्चार हुन्छ । यस्तो शुभ समयमा शास्त्रोक्त मन्त्रोच्चारण गर्दै विधिवत् रूपमा उखेलिएको कुशमा पवित्रता र सकारात्मक ऊर्जा पूर्ण रूपमा सञ्चित हुन्छ र त्यसलाई वर्षभरि घरमा राखेर जुनसुकै पूजापाठ वा श्राद्धमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यदि यो विशेष दिनबाहेक अन्य सामान्य दिनमा वा बिनामन्त्र कुश उखेलियो वा काटियो भने त्यो केवल एउटा सामान्य घाँसमात्र मानिन्छ र धार्मिक कर्ममा त्यसको कुनै आध्यात्मिक फल मिल्दैन भन्ने शास्त्रीय वचन छ ।
कुशलाई फलाम वा कुनै हातहतियारले नकाटी फेदैदेखि उखेल्ने परम्पराका पछाडि धार्मिक प्रतिबन्ध र वनस्पति विज्ञानको महŒवपूर्ण तर्क छ । धार्मिक दृष्टिकोणले कुशलाई भगवान् विष्णुको रूप र अमृतको अंश मानिने भएकाले यसलाई काट्नु वा हतियार चलाउनुलाई हिंसा वा अपवित्र मानिन्छ । त्यसैले यसलाई पूजा गरेर ‘ॐ हुं फट्’ मन्त्र उच्चारण गर्दै दुवै हातले समातेर एकै पटकमा जरासहित उखेल्ने नियम छ ।
जरासहित सिङ्गो उखेलेर राखिएको कुश वर्षौंसम्म पनि नसडी, नमक्की र नकुही जस्ताको तस्तै पवित्र र सुदृढ रहन्छ । आयुर्वेदिक र धार्मिक दुवै प्रयोजनका लागि कुशको फेद र जराको भाग नै सबैभन्दा बढी महŒवपूर्ण मानिने हुनाले यसलाई नकाटी जरासहित नै उखेल्ने परम्परा बसेको हो ।
साथै, वर्षा ऋतुको अन्त्यतिर अर्थात् भाद्र महिनामा कुश पूर्ण रूपमा परिपक्व र कडा भइसकेको हुन्छ । यही समयमा यसलाई जराबाट उखेल्दा यसको मुख्य मूल बचेर माटोभित्र बाँकी रहेका ससाना जराहरूबाट पुनः नयाँ कुश पलाउने प्राकृतिक चक्र पनि निरन्तर चलिरहन्छ । तसर्थ, कुशे औंसीमा जरासहित कुश उखेल्नु भनेको केवल धार्मिक परम्परामात्र नभई वनस्पतिको आयु, गुण र पवित्रता जोगाउने एउटा पूर्ण वैज्ञानिक र शास्त्रीय नियम हो ।
यसरी, कुशे औँसी र कुशको समग्र विश्लेषण गर्दा यो केवल एउटा कर्मकाण्ड वा परम्परागत औपचारिकतामात्र नरहेर अध्यात्म, आयुर्वेद, आधुनिक विज्ञान र समाजशास्त्रको एक अलौकिक त्रिवेणी हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । पुराणले जसलाई साक्षात् पवित्रता र ऊर्जाको पुञ्ज मान्यो, अध्यात्मले जसलाई ध्यान र चेतनाको संरक्षक मान्यो, आयुर्वेदले जसलाई शीतल, पित्त–नाशक र मूत्रल सञ्जीवनी औषधि मान्यो, आधुनिक विज्ञानले जसलाई फ्लेभोनोइड्स र एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त जैविक–रसायनको भण्डार मान्यो र समाजशास्त्रले जसलाई पारिवारिक मूल्य र प्रकृति संरक्षणको माध्यम मान्यो—ती सबै दृष्टिकोणहरू वास्तवमा एउटै सत्यका फरक–फरक स्वरूप हुन् । हाम्रा दूरदर्शी पूर्वजहरूले प्रकृतिको यो अमूल्य वरदान नष्ट नहोस् र मानव जातिले यसको निरन्तर स्वास्थ्य लाभ पाइरहोस् भन्ने उद्देश्यले नै कुशलाई धर्म, संस्कृति र औँसीको पावन तिथिसँग गाँसिदिएका हुन् । ‘जीवन नै स्वास्थ्य हो’ भन्ने शाश्वत सत्यलाई आत्मसात् गर्दै कुशको यो पौराणिक, आयुर्वेदिक र वैज्ञानिक महिमालाई आधुनिक जीवनशैलीमा पुनर्जागृत गराउनु नै कुशे औँसी पर्वको वास्तविक सार्थकता र समग्र मानव समाजका लागि कल्याणकारी मार्ग हुनेछ ।
(लेखक ढकाल  नेपालकै पहिलो  सामुदायिक  प्राकृतिक चिकित्सा विज्ञान कलेज रजहरका प्राचार्य हुन् ।)