खरानीबाट विभूति कि फेरि धुवाँ ?

मानिसहरू अत्यन्तै पीडाले तड्पिरहेका थिए । कसैको हात भाँचिएको, कसैको खुट्टा भाँचिएको, कसैको गिदी बाहिर निस्किएको, कसैको आँखा फुटेको । कोही शरीरमा गोली लागेर पीडाले चिच्याइरहेका थिए । विभत्स मृत्यु–भोगाइ सडक र अस्पतालमा असरल्ल थियो । कस्तो दुर्भाग्यपूर्ण समय ! मानिसहरू मानिसजस्तो मरेनन् । अनि मानिसहरू मानिसजस्तो बाँच्न पनि सकेनन् । जेन–जी आन्दोलनका घाइतेहरूको चिच्याहट र आर्तनादले सडक र अस्पतालका पर्खालहरू थर्किरहेका थिए । कस्तो त्रासदी फैलिएको थियो—२०८२ भदौ २३ मा !
त्यो नरसंहारको दृश्य आज पनि हाम्रो मस्तिष्क र हृदयभरि अट्नै नसक्ने गरी छताछुल्ल छ । ‘म दिनरात काम गर्छु, किनकि मैले नेताका सन्तानको मस्तीका लागि कर तिर्नुपर्छ’ भन्ने आक्रोशबाट सुरु भएको एउटा अभियान—‘नेपो बेबी’ !
इन्डोनेसियाबाट सुरु भएको ‘नेपो बेबी’ बहस नेपालमा आइपुग्दा नेपाली जेन–जी पुस्ताले त्यसलाई आफ्नै पीडा र आक्रोशको भाषामा ग्रहण ग¥यो । अभिभावकको पहुँच, शक्ति र सम्पर्कका भरमा अवसर कब्जा गर्ने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठ्यो । सुन तस्करीदेखि रक्तचन्दन, खाग, बालुवा, काठ र मानव तस्करीसम्मका आरोप र राजनीतिक संरक्षणका कथाहरू जनताको बहसमा आए । नेताका छोराछोरीको विलासितामात्र होइन, त्यसको पछाडि रहेको राज्यशक्ति र पहुँचको हिसाब खोजिन थाल्यो ।
बाबुको संवैधानिक कार्यालयको दुरूपयोग, आमाको कार्यकारी शक्तिको शोषण, राजनीतिक विरासतको व्यापार—यी सबैको हिसाब माग्ने नयाँ पुस्ता सडकमा थियो । अपराध गरेर लुटेको सम्पत्ति दशौँ पुस्तापछि भए पनि राज्यले खोज्नुपर्छ भन्ने माग थियो । बाबुले भ्रष्टाचार गरेर ल्याएको पैसामा मोज गर्न पल्केकाहरूलाई कम्तीमा जनताले प्रश्न सोध्न पाउनुपर्छ भन्ने आवाज थियो ।
नयाँ पुस्ताले भन्यो— ‘नेता र तिनका सन्तान यो देशको संविधान र राष्ट्रभन्दा ठूला हुन सक्दैनन् । यहाँ जति ठूला माला—उति ठूला भ्रष्टाचार, जति धेरै चाकडी—उति धेरै काण्ड, जति धेरै पार्टी—उति धेरै राज्यको ढुकुटी बर्बादी, अनि जति धेरै राजनीतिक सन्तान—उति धेरै देशमाथि बोझ !’
बाबुको पहुँचको दुरूपयोग, बाबुको शक्तिको दुरूपयोग, बाबुको कार्यालयको दुरूपयोग, बाबुको नामको दुरूपयोग—यो लोकतन्त्र होइन, ‘दुरूपयोगतन्त्र’ हो भन्ने पुस्ता सडकमा थियो ।
हुन त अघिल्लो पुस्ताले पछिल्लो पुस्तालाई सधैँ नालायक देख्छन् रे ! तर सत्य के हो भने नयाँ पुस्ता जतिसुकै नाकाम भए पनि समयचाहिँ उसैको हो । छोरो पाइलट र बाबु हली छ भने आफ्नो शिरमाथि उडेको जहाजलाई फाटेको टोपीको फेरले पसिना पुछ्दै हेर्दै बाबु फुसफुसाउँछ रे—‘मोराले उडाउन त उडायो, तर अलि जानेन !’
एकातिर आइफोन पुस्ताको प्रवेश, अर्कातिर सिमसिमे राजाको सोच भएका शासकको सामञ्जस्य नमिल्दा नेपालको राजनीतिक व्याकरण वर्षौँदेखि गोलचक्करमा फसेको थियो । तर, समय सधैँ एकै ठाउँमा बस्दैन । कुनै दिन मान्छेले साबित गरेको थियो— समय बदलिन्छ । भदौ २३ ले अर्को कुरा पनि साबित ग¥यो— मान्छे बदलिन्छ । तर दुर्भाग्य, मान्छे बदलिएको दिन ७६ जना नेपाली मारिए ।
जसले युवाको हत्या गरे, तर एक थोपा आँसु झारेनन् । बरु अहिले पनि कतिपय पुराना शक्तिहरू खरानीको व्यापारमा व्यस्त देखिन्छन् । संघीयताका नाममा कति वटा सिंहदरबार बनाउने पैसा खरानी भयो ? समानुपातिकका नाममा कति विश्वविद्यालय नबन्दै खरानी भए ? राष्ट्रियसभाका नाममा कति अस्पताल नबन्दै खरानी भए ? भ्रष्टाचारका कारण कति जनाको सपना खरानी भयो ? छैन त्यसको लेखाजोखा ।
भौतिक क्षति हुनु गलत थियो । घर, कार्यालय, सार्वजनिक सम्पत्ति जलाउनु गलत थियो । त्यसको छानबिन हुनुपर्छ । आगजनी र लुटपाटमा जोसुकै संलग्न भए पनि कानुनको कठघरामा उभ्याउनुपर्छ । घुसपैठ भयो भने त्यसको अनुसन्धान हुनुपर्छ । आन्दोलनको आवरणमा अपराध गर्नेहरूलाई आन्दोलनकारीको नाममा उन्मुक्ति दिनुहुँदैन । तर, २३ गते राज्यको गोलीले ज्यान गुमाएका युवाको मृत्यु र २४ गते भएको विध्वंसलाई एउटै तराजुमा राख्न मिल्छ ?
उदाहरणहरू आफैँ बोल्छन् । विभिन्न राजनीतिक दलका नेता तथा प्रभावशाली व्यक्तिका घर–सम्पत्तिमा भएका आगजनी र तोडफोडका घटनामा विभिन्न दलसँग आबद्ध व्यक्तिहरूको संलग्नताका प्रश्न उठे । संसद् भवनदेखि निजी निवाससम्मका घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्मायो—देश कसले जलायो ?
कांग्रेसको घर एमाले र माओवादी कार्यकर्ताले जलाए, एमालेको कांग्रेस र माओवादी कार्यकर्ताले जलाए, माओवादीको कांग्रेस र एमाले कार्यकर्ताले जलाए । सिंहदरबार त सबैको मिलेमतोमा राजनीतिक प्रतीकजस्तै जल्यो । अनि दोष जति जेन–जीलाई ?
२३ गते अन्धाधुन्ध गोली हानेर अबोध युवाहरू नमारेको भए २४ गते जनता त्यति आक्रोशित हुने थिएनन् । आक्रोशित जनताको भीडमा घुसपैठ गरेर राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्नेहरूले विध्वंस नमच्चाएको भए यत्रो भौतिक क्षति हुने थिएन । 
मुख्य कुरा—७६ जना बच्चाहरूको मृत्यु र २४ गतेको विध्वंसबीच तुलना हुन सक्दैन । पहिला आफ्नो सन्तानलाई ती ७६ जनाको ठाउँमा राखेर हेरौँ । त्यसपछि मात्र खरानीको हिसाब गरौँ । अब त्यो आन्दोलनको खरानीलाई विभूति बनाउने कि फेरि त्यसै खरानीबाट राजनीतिक धुवाँ निकाल्ने—निर्णय नयाँ पुस्ताको हातमा छ । त्यसैले अहिले खरानीको व्यापार होइन, भविष्यको निर्माण जरुरी छ ।
स्वर्गमा बस्दाबस्दा एकदिन देवराज इन्द्रलाई वाक्क–दिक्क लागेछ । फ्रेस हुन भन्दै इन्द्र माछाको रूप धारण गरेर पोखरीमा रमाइलो मान्दै पौडिन थालेछन् । पौडिँदा पौडिँदै उनी माझीले थापेको बल्छीमा परेछन् । बल्छीको तिखो धारले इन्द्रको मुखमा घाउ बनायो । देवत्वको प्रतापले रूप फेर्दै उनी बल्छीबाट उम्किए र स्वर्गलोकतर्फ भागे । माझीले आफूलाई बिनाकसुर चोट लगाएको भन्दै क्रुद्ध इन्द्र दोषीलाई दण्ड दिनुपर्ने मागसहित कैलाश पर्वत पुगे ।
इन्द्रका कुरा सुनेपछि शिवजीले सोधे— ‘तिमी त्यो पोखरीमा इन्द्र भएर बसेका थियौ ?’
‘अहँ, म माछाको आवरणमा थिएँ ।’
इन्द्रको कुरा सुनेपछि शिवजीले भने— ‘तिमी माछाको रूपमा थियौ । माझीले माछाको शिकार गरेका थिए, इन्द्रको होइन । त्यसैले माझीले तिमीलाई चोट दिएर कुनै गल्ती गरेका छैनन् ।’
आज पनि प्रश्न त्यही हो । सत्ता जनताको सेवक भएर बस्ने हो कि आफूलाई जनताभन्दा माथि ठान्ने ? घर र पैसा डडेपछि केही पुराना नेताहरूले जेन–जी आन्दोलनलाई आतंकवादको संज्ञा दिए । तर भ्रष्ट, दूराचारी र व्यभिचारी नभएर केवल नेता भएका थिए भने आज यो दिन आउने थिएन । माझीले माछालाई चोट दिएझैँ जनताले सत्ताको अहंकारलाई चोट दिएका हुन् भने त्यसलाई आतंकवाद भनेर व्याख्या गर्नु इतिहाससँगै अन्याय हो ।
सामाजिक सञ्जालमा सरकारका गतिविधिमाथि गरिएका टिप्पणी सहने क्षमता र धैर्य राखेको भए, थोरै मात्र सच्चिन खोजेको भए, भदौ २३ आउने थिएन । जनताले गरेको खबरदारीलाई खबरदारीकै रूपमा बुझ्न नसक्दा तत्कालीन सत्ताले इतिहासमा आफ्नो नाम एउटा कठोर र अहंकारी शासनका रूपमा लेखायो । 
भगवान्को राज्य पनि आलोचनामुक्त थिएन भने गुण र दोषसहित सृष्टि गरिएको मानिसले आफूलाई आलोचनाभन्दा माथि ठान्नु नै नैतिक पतनको प्रस्थानबिन्दु हो । परिवर्तनको संवाहक हुनुपर्ने सरकार कर्मकाण्डी बनेको दृश्य कसैलाई सह्य भएन । सत्तारुढहरूको अहं र आत्मरतिका कारण जेन–जी पुस्ताले आफूलाई सुरक्षित देखेन । राज्यको जीवनमा गरिने सामान्यभन्दा सामान्य गल्तीले दशकौँसम्म पिर्छ भन्ने तत्कालीन शासकहरूले बुझेनन् । रातो मसीले गरिने एउटा हस्ताक्षर गलत ठाउँमा प¥यो भने गर्भका थुप्रै शिशुको भविष्य प्रभावित हुन्छ भन्ने चेत देखिएन । अझ सत्तामा बसेकाहरूको वाणी र व्यवहार एउटा सभ्य नागरिकले समेत पचाउन नसक्ने भएपछि त्यसको भर्पाई जनताले गराए ।
आज इतिहासले त्यसको फैसला गरिसकेको छ । केपी शर्मा ओली प्रधानमन्त्रीको कुर्सीबाट बाहिरिए । पुरानो सरकार ढल्यो । चुनाव भयो । नयाँ राजनीतिक शक्तिले जनादेश पायो । जेन–जी पुस्ताको सडक आक्रोशले अन्ततः मतपत्रमा पनि आफ्नो अर्थ खोज्यो । यो परिवर्तन केवल सरकार परिवर्तन होइन । यो राजनीतिक संस्कार बदल्ने जनादेश हो ।
सरकार आफैं विधिको अर्को नाम हो । मुलुकको कार्यकारी प्रमुखले देशको कानून, विधि र प्रक्रिया पालना गर्छु भनेर ईश्वरको नाममा सपथ खाएको हुन्छ । तर, जब सरकारका निर्णय चौबीस घण्टा पनि टिक्दैनन्, जब विधि व्यक्तिको इच्छाअनुसार चल्न थाल्छ, तब राज्य कमजोर हुन्छ । ओली नेतृत्वको सरकारले गरेका अनेकौँ निर्णय पानीमा लेखिएको अक्षरजस्ता बने । सत्ताको बलमा गरिएको निर्णयलाई स्थायित्व ठानियो । तर, जनताको धैर्यलाई अनन्त ठानियो । त्यहीँ भूल भयो ।
मानिसका १८ परीक्षा हुन्छन् । सबैमा सर्वोत्कृष्ट दरिएको व्यक्ति पैसाको परीक्षामा चिप्लिन सक्छ । आज पनि पुराना शक्तिको वैभव र जीवनशैलीमाथि प्रश्न उठिरहेका छन् । 
हेर्नुस् त, काठ किन्ने पाँच हजार पैसा छैन भन्नेहरूका घरमा पाँच दिनसम्म पैसा जल्यो । एक कठ्ठा बारी र दुईटा मोबाइल छ भन्नेहरूका घरमा अमेरिकी डलर जल्यो । कतै ह्विस्की र गुचीका ब्याग जले । कतै लक्जरी गाडीका ग्यारेज जले । वास्तवमा ती घर थिएनन्, विश्व बैंक थिए—जहाँ अर्बौँ पैसा जल्यो । ती घर थिएनन्, मधुशाला थिए—जहाँ करोडौँ पर्ने रक्सी जले । ती घर थिएनन्, गाडी सो–रुम थिए—जहाँ दर्जनौँ लक्जरी गाडी जले । ती घर थिएनन्, दरबार थिए—जहाँ सुनका हात्ती जले । संसारले देख्यो । तर, एउटा कुरा संसारले अझ ठूलो देख्यो—पुरानो राजनीतिक संस्कार जल्यो ।
सत्ताको उन्मादले छोपेको मानिसका अघिल्तिर रक्सीले मातेको मानिस फिका हुन्छ । यदि सामथ्र्यले पुग्थ्यो भने ब्रह्मनालपछिको बन्दोबस्त पनि उसले शक्तिमा हुँदा नै मिलाउँथ्यो ।
ओलीको जिब्रो बेहद चल्छ । उनको बोलीमा मस्तिष्कको कमाण्ड कहिलेकाहीँ छुटेझैँ देखिन्थ्यो । विवेक बन्धक राखेकाहरूको ताली खान थालेपछि चटके रसरंगमा हौसिन्थे । जवाफदेहिताबिनाका चुक्लीखोर र पँधेरे भाषाको पाँडेगालीमा उत्रँदा ओली प्रवृत्ति झन् स्पष्ट हुन्थ्यो ।
मानौँ तासको कलब्रेक खेल उनको प्रिय खेल हो—अरूको एक्का हातमै खोटो बनाएर गुलामले कैंटे खाने खुराफाती खेलमा ओली प्रवृत्ति उस्ताद ! तर सत्ता तासको खेल होइन । राज्य कुनै मोबाइल सेट होइन ।
३५ वर्षदेखि देशलाई तन्नम बनाउने राजनीतिक संस्कारलाई ‘परम्परा’ भनेर जोगाउन खोज्नेहरूले अब एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ—देश कुनै दलको निजी सम्पत्ति होइन । नेपालीहरूको आँखैअगाडि कलिला बालबालिकालगायत ७६ जना नेपालीलाई गोली हानेको दृश्य इतिहासले देखिसकेको छ ।
गोली हान्दा देशमा को प्रधानमन्त्री थिए ? को गृहमन्त्री थिए ? राज्य संयन्त्र कसको नेतृत्वमा थियो ? पदमा बसेको हिसाबले त्यसको राजनीतिक र प्रशासनिक दायित्व कसले बोक्ने ? यी प्रश्नको उत्तर इतिहासले खोजिरहनेछ ।
महाभारतमा एउटा प्रसंग छ । कौरव–पाण्डव राजकुमारहरूलाई शासन–प्रशासनको तालिम दिनेक्रममा भयंकर लुटपाट र जघन्य हत्या अपराधको एउटा मुद्दा आयो । अभियुक्त तीनजना थिए— एक ब्राह्मण, एक क्षेत्री र एक शूद्र । तीनै जनाले मिलेर अपराध गरेका थिए । राजकुमारहरूले आ–आफ्नो राय दिए । लगभग सबैको राय एउटै थियो— अपराध जघन्य भएकाले अपराधीलाई कठोर दण्ड दिनुपर्छ ।
अन्त्यमा युधिष्ठिरको पालो आयो । उनले मुद्दा सुने । गम्भीर अध्ययन गरे । अभियुक्तहरूलाई एक–एक गरेर हेरे । अनि फैसला सुनाए— ब्राह्मण शास्त्रका ज्ञाता र व्याख्याता हुन् । जिम्मेवार व्यक्ति नै दूराचारी बन्छ भने उसको अपराध झन् गम्भीर हुन्छ । त्यसैले उसलाई कठोर सजाय हुनुपर्छ । क्षेत्री देश र जनताका रक्षक हुन् । रक्षक नै भक्षक बन्छ भने अपराध झन् ठूलो हुन्छ । त्यसैले दोब्बर दण्ड हुनुपर्छ । शूद्र कानुनको व्याख्याता वा शान्ति सुरक्षाको जिम्मेवार होइन । ऊ आज्ञापालक हो । त्यसैले उसलाई सम्झाइबुझाइ गरेर छोडिदिनुपर्छ ।
न्यायको यही मर्म आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । जसको हातमा शक्ति बढी छ, उसको जवाफदेहिता पनि बढी हुनुपर्छ । जसले आदेश दिन्छ, उसको जिम्मेवारी आदेश मान्नेभन्दा ठूलो हुन्छ । जसले गोली चलाउने वातावरण बनाउँछ, उसको जिम्मेवारी गोली चलाउनेभन्दा माथि पुग्छ । त्यसैले जेन–जी हत्या प्रकरणमा केवल फिल्डका प्रहरीलाई दोषी बनाएर इतिहासबाट उम्कन खोज्नु न्याय होइन । राज्यको आदेश, निर्णय, कमाण्ड र राजनीतिक जिम्मेवारीको तहसम्म अनुसन्धान पुग्नुपर्छ ।
पञ्चायत काल, शाही काल र माओवादी कालसमेत सामना गरेर आएको ओली पुस्ताले अहिले जेन–जी पुस्तासँग पांैठेजोरी खेल्नुको अर्थ बुझ्नुपर्छ । ओली कमरेड नातिनातिनासँग लडिरहेका छन् कि उनीहरूको चेतनासँग, थाहा भएन । तर, नातिपुस्ताको चेतनासँग लड्दा डेट एक्स्पायर चेतनालाई झन् भारी पर्ने निश्चित छ । अघिल्लो पुस्ताले पछिल्लो पुस्तालाई नालायक देख्न सक्छ । तर, जति नै नालायक भए पनि समयचाहिँ उसैको हो ।
त्यसो त लड्ने, भिड्ने र प्रतिकार गर्ने ओलीको विशेषता नै रह्यो । सामान्यतया युवा पुस्तासँग जोस हुन्छ, आवेग हुन्छ र वृद्ध पुस्तासँग होस वा विवेक । तर, यहाँ हजुरबा पुस्ताको ‘शासकीय अहंकार’ सडकमा मुठभेड खोजिरहेको थियो भने नाति–नातिना पुस्ताको ‘विद्रोही चेत’ संयम र विवेकको पाठ पढाइरहेको थियो । ओलीले ‘आतंककारी’ देखेका नयाँ पुस्ताले अन्ततः मतपत्रमार्फत् पनि आफ्नो उत्तर दियो । अब इतिहासले फैसला गरिसकेको छ— पुरानो सत्ता संरचना ढल्यो । तर, त्यसको अर्थ नयाँ सत्ता स्वतः सफल भयो भन्ने होइन ।
अब नयाँ पुस्ताले प्रश्न सोधेको छ— देशलाई फेरि प्रयोगशाला बनाउने कि निर्माणस्थल ? यहीँबाट नयाँ सरकारको परीक्षा सुरु हुन्छ । नयाँ सरकार आफैं देवता होइन । नयाँ प्रधानमन्त्री आफैं भगवान् होइनन् । नयाँ पुस्ताले कुनै व्यक्तिलाई फेरि देवत्वकरण गर्नुहुँदैन । जसरी पुरानालाई प्रश्न गरियो, नयाँलाई पनि प्रश्न गर्नुपर्छ ।
देशमा कति बालक जन्मिए ? कति कुपोषित छन् ? कति जनता उपचारको अभावमा मरे ? कति भिरबाट गुल्टिए ? अस्पतालको बेडमा पुगेर पैसाको अभावमा कति दैवका प्यारा भए ? एक गिलास शुद्ध पानी कसरी दिने ? भन्सारको अँध्यारो ढाटमा जनतालाई कुटानी, पिसानी र तेलानी बनाएर जम्मा गरेको राज्यकोषको परिभाषा बदल्दै उत्पादनमुखी कसरी बनाउने ?
आइफोन लाखौँ सेट भित्रिरहँदा गाईगोठ किन रित्तिँदैछन् ? मलामी आउटसोर्समा खोज्नुपर्ने अवस्था किन निम्तिँदै छ ? मतदाता बस्ने गाउँ बाँदरराज किन बन्दैछ ? मान्छे नबस्ने गाउँमा विकास लैजाने होडको विकल्प के हो ? विदेशिएका सन्तानले घरबास बेचेर अर्बौँ रुपैयाँ पठाइरहेको अवस्था कहिलेसम्म ? यी सामान्य प्रश्नको उत्तर खोज्न नसक्दा पुरानो दिन आयो । अब नयाँ सरकारले यी प्रश्नको उत्तर खोज्न नसके इतिहासले त्यसलाई पनि माफ गर्ने छैन ।
नयाँ सत्ता अब जनताको परीक्षामा छ । जेन–जीले सडकमा मागेको पारदर्शिता, जवाफदेहिता, सुशासन, अवसर र न्यायलाई व्यवहारमा उतार्न सके वर्तमान सरकार सफल हुनेछ । नसके नयाँ पुस्ताले फेरि प्रश्न गर्नेछ । र, यही लोकतन्त्रको सुन्दरता हो ।
अराजकताको निर्देशक व्यक्तिविशेष मात्र हुँदैन । अराजकता एउटा प्रवृत्ति हो । जुनसुकै दलमा होस्, जनताले त्यसलाई अस्वीकार गर्छन् । त्यसैले जेन–जीको विरोध समग्र एमालेविरुद्ध होइन । कांग्रेसविरुद्ध होइन । माओवादीविरुद्ध होइन । कुनै एउटा पार्टीविरुद्ध मात्र होइन । जेन–जीको मूल विद्रोह राजनीतिक अराजकता, भ्रष्टाचार, दण्डहीनता, पहुँचको दुरूपयोग र जवाफदेहिताविहीन सत्ताविरुद्ध थियो । यो कुरा सबै दलले बुझ्नुपर्छ । अराजक प्रवृत्ति जुनसुकै दलको होस्, जनताले घृणा गर्ने रहेछन् । यो इतिहासले दिएको पाठ हो । 
भदौ २३ अब केवल पात्रोको एउटा मिति होइन । यो नेपाली युवाको रगतले लेखिएको राजनीतिक चेतनाको दिन हो । यो दिन सम्झिँदा ७६ अनुहार सम्झिनुपर्छ । उनीहरूको परिवार सम्झिनुपर्छ । उनीहरूको अधुरो सपना सम्झिनुपर्छ । त्यसपछि मात्रै सिंहदरबार सम्झिनुपर्छ ।
भदौ २३ ले एउटा प्रश्न छोडेको थियो— राज्य कसका लागि ? अब नयाँ सरकारले त्यसको उत्तर दिनुपर्छ— राज्य जनताका लागि हो । सत्ता जनताका लागि हो । कानुन जनताका लागि हो । कर जनताका लागि हो । विकास जनताका लागि हो । राजनीति पनि जनताका लागि नै हो ।
यदि यो कुरा बुझियो भने ७६ जनाको मृत्यु केवल मृत्यु रहने छैन, परिवर्तनको मूल्य बन्नेछ । यदि बुझिएन भने खरानी फेरि उड्नेछ । र, इतिहास फेरि सडकमा आउनेछ ।
आज भदौ २३ को पहिलो वार्षिकीमा हामीले निर्णय गर्नुपर्नेछ— त्यो आन्दोलनको खरानीलाई विभूति बनाउने कि त्यसैलाई राजनीतिक धुवाँ बनाएर फेरि जनताको आँखामा हाल्ने ? निर्णय हाम्रो हो ।
तर, यसपटक एउटा कुरा स्पष्ट छ— नयाँ पुस्तालाई पुरानो पुस्ताको डर देखाएर रोक्न सकिँदैन । गोलीले चेतना मार्न सकिँदैन । सत्ताले इतिहासलाई आदेश दिन सक्दैन । र, जनताको आवाजलाई लामो समयसम्म बन्दुकले थुन्न सकिँदैन । भदौ २३ को रगतले लेखेको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो ।
(लेखक रास्वपाका तर्फबाट प्रतिनिधिसभाका सांसद हुन् ।)