परिवर्तनका लहर, जेनजी र नयाँ नेपाल

नयाँ वर्ष २०८३ लाई स्वागत गरिरहँदा गत वर्ष २०८२ तर्फ फर्केर हेर्नु आत्ममूल्यांकन हुन जान्छ । २०८२ वर्ष केवल पात्रोको परिवर्तन थिएन; यो नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा, नागरिक चेतना र राजनीतिक संस्कृतिमा आएको गहिरो रूपान्तरणको वर्ष थियो । नेपाल अहिले एउटा यस्तो ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ, जहाँ विगतका तिता अनुभव, बेथिति र भविष्यका सम्भावनाहरू एउटै बिन्दुमा आइपुगेका छन् । भदौ २३ र २४, २०८२ को जेनजी आन्दोलन, त्यसपछिको २१ फागुन २०८२ को निर्वाचन र चैत २०८२ मा बनेको नयाँ युवा सरकार; यी तीन घटनाहरूले नेपालमा देखिएको पुस्तागत रूपान्तरणलाई स्पष्टरूपमा परिभाषित गरेका छन् ।
यो यात्रा सडकको असन्तोषबाट सुरु भई संसद्सम्म पुगेको छ, तर यसको वास्तविक प्रभाव र दिशा अझै विकासक्रममै छ । भदौ २३ र २४, २०८२ नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा एउटा निर्णायक मोड बन्यो । सामाजिक सञ्जालमा विस्तारै विकसित हुँदै आएको असन्तोष अचानक सडकमा प्रकट भयो र त्यसको प्रभाव राज्यका उच्च तहसम्म महसुस गरियो । लामो समयदेखि थामिँदै आएको बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, अवसरको अभाव र राज्यप्रतिको घट्दो विश्वासले युवामा गहिरो असन्तुष्टि सिर्जना गरेको थियो । यही असन्तुष्टिले युवालाई संगठित र सक्रिय बनायो । यो आन्दोलन कुनै दल वा नेतृत्वद्वारा निर्देशित थिएन; यो त स्थापित राजनीतिक अभ्यासप्रतिको साझा निराशा र नयाँ दिशाको खोजीबाट जन्मिएको स्वतःस्फूर्त अभिव्यक्ति थियो । जब नेपालको राजनीति पुरानै अनुहार, पुरानै एजेन्डा र दोहोरिने सत्ता समीकरणमै सीमित भइरहेको थियो, त्यही समयमा जेनजी युवाले एउटा स्पष्ट सन्देश दिए– अब परिवर्तन अपरिहार्य छ । भदौ २३ को आन्दोलनले देशलाई नयाँ सम्भावनातर्फ उन्मुख गरायो भने भदौ २४ मा देखिएको अराजकताले अनिश्चयतर्फ धकेल्यो ।
यही संवेदनशील अवस्थाबीच देशलाई स्थिर र संस्थागत मार्गमा लैजाने जिम्मेवारी पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको काँधमा आयो । उनको नेतृत्वले सडकको आक्रोश र संस्थागत प्रक्रियाबीचको दूरी कम गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो । उनले जेनजीलाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियामाथि विश्वास गर्न प्रेरित गरिन् र विद्रोहलाई मतको शक्तिमा रूपान्तरण गर्न मार्गदर्शन दिइन् । विस्तारै युवाहरूले पनि बुझ्न थालेः असन्तोष आवश्यक छ, तर त्यसलाई दिगो परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्न संवाद, सहभागिता र जिम्मेवारी अपरिहार्य हुन्छ । यही संक्रमणकालीन चरणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि रह्यो; आक्रोशलाई आशामा र असन्तोषलाई संस्थागत परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्नु ।

निर्वाचनः पुस्तान्तरणको क्षण
फागुन २०८२ को निर्वाचन जेनजी आन्दोलनको पहिलो ठोस परीक्षा मात्र थिएन; यो नेपालमा देखिएको गहिरो पुस्तागत रूपान्तरणको ऐतिहासिक क्षण थियो । यो चुनाव केवल जितहारको प्रतिस्पर्धा थिएन, बरु पुरानो र नयाँ राजनीतिक सोचबीचको संघर्ष थियो । अनुमानित रूपमा, १८–४० वर्षका मतदाता कुल मतदाताको करिब आधा हिस्सा थिए, जसमा जेनजी (जन्म १९९७–२०१२) को उपस्थिति एकतिहाइभन्दा बढी थियो । यसले स्पष्ट संकेत दियो कि नेपालको लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा युवा शक्ति अब निर्णायक अवस्थामा पुगेको छ ।
यस निर्वाचनमा युवाहरूले केवल मतदान गरेर आफ्नो भूमिका सीमित राखेनन्; उनीहरूले राजनीतिक संस्कृतिलाई नै चुनौती दिए । परम्परागत गठबन्धन र शक्ति समीकरणहरू, जुन लामो समयदेखि राजनीतिमा हावी थिए, ती कमजोर बन्दै गए । नयाँ सोच, नयाँ अनुहार र नयाँ शैलीप्रति आकर्षण बढ्दै गयो । धेरै जेनजी अभियन्ताहरू उम्मेदवार बने, जसले राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको प्रत्यक्ष प्रवेश सुनिश्चित ग¥यो । अझ ठूलो संख्याले मतदान प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा सहभागिता जनायो, जसले लोकतन्त्रप्रति उनीहरूको विश्वास र प्रतिबद्धता झल्कायो । तर उनीहरूको लक्ष्य केवल पुराना नेतृत्वलाई प्रतिस्थापन गर्नु मात्र थिएन; उनीहरूले राजनीति गर्ने शैलीमै परिवर्तनको माग गरे; जहाँ नीति, पारदर्शिता र जवाफदेहिता केन्द्रमा होस् । यसरी, फागुन २०८२ को निर्वाचनले जेनजीलाई केवल प्रभावशाली मतदाता मात्र होइन, राजनीतिक परिवर्तनको चालक शक्तिका रूपमा स्थापित ग¥यो । यो चुनावले देखायो कि जब युवा पुस्ता सचेत र संगठित हुन्छ, तब लोकतन्त्रको दिशा नै परिवर्तन हुन सक्छ ।

निर्वाचन र नयाँ सरकारसँग जेनजीको आकांक्षा केवल आशा होइन, यो अनुभवबाट निस्किएको स्पष्ट राजनीतिक चेतना हो । पछिल्ला महिनाहरूमा विभिन्न विश्लेषण, लेखहरू, सार्वजनिक विमर्श र सामाजिक सञ्जालमा देखिएका युवाका अभिव्यक्तिहरूलाई समग्र रूपमा हेर्दा एउटा गहिरो परिवर्तन देखिन्छः नेपालमा अब नागरिक केवल दर्शक होइन, निर्णायक र सचेत सहभागी बनिसकेको छ । भदौ २०८२ को आन्दोलनले जेनजीलाई एउटा साझा आवाज दियो । ‘अब हामी मौन बस्दैनौं’ भन्ने भावनाले सामाजिक सञ्जालदेखि सडकसम्म ऊर्जाशील आन्दोलनको रूप लियो । यो आन्दोलन कुनै एक मुद्दाको प्रतिक्रिया मात्र थिएन; यो वर्षौंदेखि सञ्चित असन्तोषको विस्फोट थियो । भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, अवसरको अभाव र राज्यप्रतिको अविश्वासले युवालाई यस्तो अवस्थामा पु¥याएको थियो जहाँ उनीहरूले परिवर्तनको माग मात्र गरेनन् बरु त्यसको नेतृत्व नै लिन थाले ।
निर्वाचनपछि बनेको नयाँ सरकारप्रति जेनजीको समर्थन कुनै अन्धविश्वास होइन; यो सर्तसहितको भरोसा हो । सार्वजनिक विमर्शमा बारम्बार देखिएको एउटा धारणा छ, अब घोषणाभन्दा परिणाम महत्वपूर्ण छ । युवाहरूले अब नीतिगत स्पष्टता, कार्यान्वयनको गति र पारदर्शितालाई मुख्य मापदण्ड बनाएका छन् । उनीहरू काम गर्ने सरकार चाहन्छन्, जहाँ प्रणाली व्यक्तिभन्दा बलियो होस् र निर्णयहरू सार्वजनिक रूपमा उत्तरदायी बनाइयोस् । समग्रमा, जेनजी युवाहरूको आकांक्षा पारदर्शी शासन, योग्यताको आधारमा अवसर (मेरिटोक्रेसी) र जवाफदेहितामा केन्द्रित छ, जसले परम्परागत संरचनागत कमजोरीहरूलाई चुनौती दिन्छ ।

सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलिएको अर्को भावनाले जेनजीको मनोविज्ञान झल्काउँछः हामीले परिवर्तन सुरु गरेका छौं, अब त्यसलाई जोगाउनु पनि हाम्रो जिम्मेवारी हो । यसले देखाउँछ कि यो पुस्ता केवल अपेक्षा गर्ने अवस्थामा छैन; यो निरन्तर निगरानी गर्ने र सुधारका लागि दबाब सिर्जना गर्ने भूमिकामा प्रवेश गरिसकेको छ ।

तर यस आकांक्षासँगै एउटा संवेदनशील चुनौती पनि छ । जेनजीको अपेक्षा अत्यन्त उच्च छ र यदि छिटो र देखिने परिणाम प्राप्त भएन भने, निराशा पुनः असन्तोषमा रूपान्तरण हुन सक्छ । यही कारणले नयाँ सरकारप्रति उनीहरूको समर्थन स्थायी होइन, यो प्रदर्शनमा आधारित छ । जेनजीको आकांक्षा केवल नयाँ सरकारसँग जोडिएको छैन; यो नयाँ राजनीतिक संस्कृतिसँग जोडिएको छ । उनीहरू यस्तो नेपाल चाहन्छन् जहाँ शासन पारदर्शी होस्, अवसर न्यायोचित रूपमा बाँडियोस् र नागरिकको आवाज सधैं केन्द्रमा रहोस् । यही आकांक्षा, यदि सही दिशामा अघि बढ्यो भने नेपाललाई केवल राजनीतिक रूपमा होइन, आर्थिक र सामाजिक रूपमा पनि नयाँ युगतर्फ लैजान सक्छ ।

जेनजीको उत्तरदायित्व
लोकतन्त्र केवल सरकारद्वारा सञ्चालित प्रणाली मात्र होइन; यो नागरिकको सक्रिय सहभागिता र जिम्मेवारीमा आधारित जीवन्त संरचना हो । विशेषगरी, जेनजी जस्तो सचेत र ऊर्जावान पुस्ताका लागि लोकतन्त्रमा भूमिका केवल आलोचकको मात्र हुँदैन, उनीहरू सुधारकर्ता पनि हुनुपर्छ । यदि यो पुस्ता केवल दोष देखाउने, आलोचना गर्ने र असन्तोष व्यक्त गर्ने भूमिकामै सीमित रह्यो भने, भदौ २०८२ मा सुरु भएको आन्दोलनको उद्देश्य अधूरै रहनेछ ।
आजको डिजिटल युगमा सूचना नै शक्ति हो तर यही शक्ति गलत प्रयोग हुँदा समाजलाई भ्रमित पनि बनाउन सक्छ । सामाजिक सञ्जालमा झूठा समाचार छिटो फैलिने प्रवृत्तिले लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई नै कमजोर बनाउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा जेनजीको पहिलो जिम्मेवारी आफू सचेत र प्रमाणमाआधारित बन्नु हो । हरेक सूचनालाई जाँच्नु, सत्य र असत्य छुट्याउनु र गलत सूचनाविरुद्ध स्पष्ट रूपमा उभिनु आजको आवश्यकता हो । साथै, रचनात्मक आलोचना लोकतन्त्रको मूल आधार हो । सरकारका कमजोरीहरू औंल्याउनु आवश्यक छ, तर त्यो तथ्यमा आधारित, समाधानमुखी र जिम्मेवार हुनुपर्छ ।
यसरी, जेनजीको भूमिका अब केवल परिवर्तनको माग गर्ने होइन, परिवर्तनलाई निरन्तर निगरानी गर्ने, दिशा दिने र सुदृढ बनाउने हो । यही नै साँचो अर्थमा निगरानीकर्ताको भूमिका हो, जहाँ नागरिक केवल हेर्ने होइन, बरु सचेत रूपमा लोकतन्त्रलाई जोगाउने र अगाडि बढाउने जिम्मेवारी वहन गर्छन् ।

विक्रम सम्वत् २१००माः कस्तो नेपाल चाहियो ?
विक्रम सम्वत् २०८२ मा जेनजीले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण ढोका खोलिदिए । तर त्यो ढोका केवल परिवर्तनको सुरुवात मात्र हो; अब प्रश्न छ; विक्रम सम्वत् २१०० सम्म पुग्दा नेपाल कस्तो बन्ने ? के हामी केवल राजनीतिक परिवर्तनमै सीमित रहनेछौं, वा आर्थिक रूपमा सशक्त, लोकतान्त्रिक रूपमा परिपक्व र सामाजिक रूपमा एकताबद्ध राष्ट्रको रूपमा अगाडि बढ्नेछौं ? सम्भावना हाम्रो सामु स्पष्ट छ, तर त्यो स्वतः साकार हुँदैन ।
नेपाललाई २१०० सम्म समृद्ध र सुदृढ राष्ट्र बनाउने हो भने, दीर्घकालीन सोच अपरिहार्य छ । बारम्बार बदलिने नीतिले होइन, स्थिर र दूरदर्शी नीतिले मात्र आर्थिक विकास र संस्थागत सुदृढीकरण सम्भव हुन्छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि र उद्यमशीलतामा निरन्तर लगानी गर्न सकेमा मात्र नेपालले आफ्ना युवालाई देशभित्रै अवसर दिन सक्छ । तर यी सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सक्रिय नागरिक हो; जहाँ नागरिक केवल दर्शक होइन, परिवर्तनको साझेदार हुन्छ ।
यस सन्दर्भमा जेनजीको भूमिका निर्णायक छ । यो पुस्ताले सरकारको आलोचना गर्नु स्वाभाविक र आवश्यक छ, तर आलोचना मात्र पर्याप्त हुँदैन । राम्रो कामको प्रशंसा गर्ने, सकारात्मक पहललाई प्रोत्साहन गर्ने र कामका आधारमा मूल्यांकन गर्ने संस्कार पनि विकास गर्नुपर्छ । अनुहार वा दल होइन, परिणाम र कार्यसम्पादनका आधारमा प्रतिक्रिया दिनु नै परिपक्व लोकतन्त्रको संकेत हो । यदि जेनजी भावनामा मात्र बगेर प्रतिक्रिया दिन थाल्यो भने, परिवर्तनको गति सुस्त हुनेछ र असन्तोष फेरि दोहोरिन सक्छ । तर यदि यही पुस्ताले प्रमाणमा आधारित सोच, तथ्यमा आधारित बहस र जिम्मेवार नागरिकको अभ्यास ग¥यो भने, परिवर्तन दिगो र संस्थागत बन्नेछ । अन्ततः, विक्रम सम्वत् २१०० को नेपाल कस्तो हुने भन्ने कुरा केवल सरकारको होइन, जेनजीको चेतना, जिम्मेवारी र दीर्घदृष्टिमा निर्भर रहनेछ ।
भदौ २०८२ को आन्दोलनले केवल असन्तोष व्यक्त गरेन; यसले नेपालको लोकतान्त्रिक चेतनामा नयाँ युगको सुरुवात ग¥यो । फागुन २०८२ को निर्वाचनले त्यस चेतनालाई राजनीतिक शक्ति बनायो र चैत २०८२ मा बनेको सरकारले त्यसलाई संस्थागत रूप दिने अवसर पाएको छ । तर इतिहासले देखाएको छ, परिवर्तन सुरु गर्नुभन्दा त्यसलाई दिगो बनाउनु अझ कठिन हुन्छ । आजको चुनौती सरकारको मात्र होइन, जेनजीकै पनि हो । यदि सरकार परिणाम दिन असफल भयो भने विश्वास टुट्नेछ; यदि जेनजी स्वयं जिम्मेवार नागरिक बन्न असफल भयो भने परिवर्तन अधुरो रहनेछ । त्यसैले अबको यात्रा सहकार्यको हो, जहाँ सरकार उत्तरदायी हुन्छ र नागरिक सचेत । यदि यो सन्तुलन कायम रह्यो भने, नेपाल केवल परिवर्तनको कथा मात्र होइन, सफल रूपान्तरणको उदाहरण बन्न सक्छ ।
अन्ततः, नयाँ वर्ष २०८३ को आगमन केवल राजनीतिक संक्रमणको अन्त्य होइन, यो नयाँ नेपालको सम्भावनाहरूलाई साकार पार्ने अवसरको सुरुवात हो । यदि सरकारको प्रतिबद्धता र जेनजीको सचेतनापूर्ण तथा सकारात्मक ऊर्जा सँगसँगै अघि बढ्न सकेमा यो वर्ष परिवर्तनलाई दिगो उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्ने निर्णायक वर्ष बन्न सक्छ । 

(लेखक जनस्वास्थ्यविज्ञ हुन् ।)