नेपालः प्रयोगको भूमि कि सम्भावनाको देश ?

कहिलेकाहीँ बिहानको समाचार हेर्दा, संसद्को बहस सुन्दा, विकासका योजना पढ्दा वा गाउँ–सहरका सामान्य नागरिकसँग कुरा गर्दा मेरो मनमा एउटै प्रश्न बारम्बार उठ्छ—के नेपाल आफ्ना नागरिकको सपना पूरा गर्ने राष्ट्र बन्दैछ वा विभिन्न विचार, नीति र स्वार्थहरूको परीक्षण हुने भूमिमात्र बनेको छ ?
यो प्रश्न मैले रिसले सोधेको होइन, निराश भएर पनि होइन । बरु यो प्रश्न मैले आफ्नो देशप्रतिको माया, चिन्ता र भविष्यप्रतिको आशाबाट सोधिरहेको छु । नेपालले छोटो समयमा धेरै राजनीतिक परिवर्तन देख्यो । शासन व्यवस्था फेरियो । नयाँ संविधान बन्यो । सङ्घीयता आयो । विकासका नयाँ नारा आए । विदेशी सहयोगका नयाँ कार्यक्रम आए । कहिले एउटा आर्थिक नीति सही भनियो, केही वर्षपछि त्यही नीति गलत ठहरियो । शिक्षामा पटक–पटक सुधारको घोषणा भयो । कृषि, स्वास्थ्य, उद्योग र प्रशासनमा अनेक कार्यक्रम ल्याइए । तर, एउटा सामान्य नागरिकको जीवनमा परिवर्तनको गति किन अझै अपेक्षाअनुसार महसुस हुन सकेको छैन ? यही प्रश्नले मलाई कहिलेकाहीँ सोच्न बाध्य बनाउँछ—के हामी आफ्नै आवश्यकताअनुसार नीति बनाइरहेका छौं वा अरूले बनाएका ढाँचाहरूलाई हाम्रो वास्तविकतामाथि परीक्षण गरिरहेका छौं ? नेपालको इतिहास हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ— हामीले धेरै कुरा सिक्यौं, तर सिकेका कुरालाई आफ्नै समाज, संस्कृति, भूगोल र आर्थिक अवस्थाअनुसार रूपान्तरण गर्न भने सफल भएनौं । एउटा देशमा सफल भएको नीति अर्को देशमा पनि त्यत्तिकै सफल हुन्छ भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन । विकास नक्कल गरेर होइन, आफ्नै यथार्थ बुझेर हुन्छ ।
हाम्रो अर्को ठूलो विडम्बना भनेको प्रतिभाको उपयोग हो । संसारका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, अस्पताल, प्रविधि कम्पनी र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनमा नेपालीहरूले उत्कृष्ट काम गरिरहेका छन् । यसले प्रमाणित गर्छ कि समस्या नेपालीको क्षमतामा होइन । तर, प्रश्न उठ्छ— उही व्यक्ति नेपालमा किन आफ्नो क्षमता पूर्ण रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैन ? के अवसर सीमित छन् ? के निर्णय प्रक्रियामा योग्यताभन्दा पहुँच बलियो छ ? के अनुसन्धान र विशेषज्ञताको आवाज नीति निर्माणसम्म पुग्न सकेको छैन ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु आजको आवश्यकता हो ।
अर्को यथार्थ भनेको हाम्रो नीतिगत निरन्तरताको अभाव हो । सरकार फेरिन्छ, प्राथमिकता फेरिन्छ । योजना बदलिन्छ । नयाँ सरकारले पुरानो कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिनुभन्दा नयाँ घोषणा गर्न बढी रुचि देखाउँछ । विकास एउटा पुस्ताको सोचबाट होइन, धेरै पुस्ताको निरन्तर प्रयासबाट सम्भव हुन्छ । जापान, दक्षिण कोरिया, सिङ्गापुर वा अन्य सफल राष्ट्रहरू रातारात समृद्ध बनेका होइनन्, उनीहरूले दशकौँसम्म राष्ट्रिय प्राथमिकतामा निरन्तरता कायम राखे ।
नेपालमा भने कहिलेकाहीँ विकास योजनाभन्दा उद्घाटन र घोषणाको प्रतिस्पर्धा बढी देखिन्छ । हरेक नागरिकले परिणामभन्दा प्रतिबद्धता धेरै सुन्नुपरेको अनुभूति गर्छ ।
हामीले विकासलाई धेरैजसो सडक, पुल र भवनसँग मात्र जोड्ने गरेका छौं । यी आवश्यक छन्, तर विकासको अन्तिम उद्देश्य होइनन् । यदि सडक बने पनि त्यसले किसानको उत्पादन बजारसम्म नपुग्ने हो भने त्यो सडकको अर्थ अधुरो रहन्छ । विद्यालय बने पनि गुणस्तरीय शिक्षा नहुने हो भने भवनले मात्र भविष्य बदल्दैन । अस्पताल बने पनि उपचार नागरिकको पहुँचभन्दा बाहिर रहने हो भने भवन विकासको प्रतीक हुन सक्दैन । वास्तविक विकास भनेको मानिसको क्षमता, आत्मविश्वास र अवसरको विस्तार हो । आज नेपाललाई सबैभन्दा बढी आवश्यक छ— योग्यतालाई सम्मान गर्ने संस्कृति, अनुसन्धानमा आधारित नीति, दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टिकोण, पारदर्शी शासन र नागरिकप्रतिको उत्तरदायित्व ।
म नेपाललाई असफल राष्ट्र मान्दिनँ । बरु म नेपाललाई अत्यन्त सम्भावनाशील राष्ट्र मान्छु । यही सम्भावनाले गर्दा नै म प्रश्न गर्छु । किनभने प्रश्न गर्ने नागरिकले मात्र राम्रो भविष्य खोज्छ । सायद समस्या नेपालमा होइन, समस्यालाई समाधान गर्ने हाम्रो सामूहिक इच्छाशक्ति, नीतिगत स्थिरता र कार्यान्वयनको संस्कृतिमा छ । नेपाल प्रयोगशाला होइन । तर यदि हामीले आफ्नै यथार्थलाई बेवास्ता गर्दै अरूका मोडेललाई बिनासमीक्षा अपनाइरह्यौं भने नागरिकको मनमा ‘के हामी प्रयोगको विषय मात्र हौं ?’ भन्ने प्रश्न उठिरहनेछ । र, त्यो प्रश्नको उत्तर केवल सरकारले होइन, हामी सबैले आफ्ना कर्म, नीति र निर्णयबाट दिनुपर्नेछ ।
नेपाललाई अरूको अनुभवबाट सिक्न डराउनुपर्दैन । तर, आफ्नो भविष्य निर्धारण गर्ने अधिकार, आत्मविश्वास र क्षमता भने आफ्नै हुनुपर्छ । कुनै पनि राष्ट्र तबमात्र बलियो हुन्छ, जब उसले आफ्ना समस्याको समाधान आफ्नै यथार्थ, आफ्नै अनुसन्धान र आफ्नै नागरिकको अनुभवबाट खोज्छ । यदि हामीले आफ्नै ज्ञान, आफ्नै विशेषज्ञता र आफ्नै राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्न सक्यौं भने नेपाल कसैको प्रयोगको भूमि होइन, सम्भावनाको राष्ट्र बन्नेछ ।
(लेखक केसी संकट व्यवस्थापन क्षेत्रमा कार्यरत छन् ।)