फेवा संरक्षणका पहेलु

नेपालको पर्यटन राजधानीका रूपमा चिनिने पोखरा प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण सहर हो । हिमाल, ताल, झरना, हरियाली र शान्त वातावरणले सजिएको यस सहरले बर्सेनि देश तथा विदेशबाट लाखौं पर्यटकलाई आकर्षित गर्दछ । तर, पोखराको समग्र आकर्षणको केन्द्रमा रहेको एक अमूल्य सम्पदा हो, फेवाताल । यस ताललाई पोखराको ‘मणि’ भन्नु अतिशयोक्ति होइन, किनकि यसको अस्तित्वले नै पोखराको पहिचान र महŒव निर्धारण गरेको छ ।
फेवाताल केवल एक जलाशय मात्र नभई प्राकृतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय दृष्टिले अत्यन्त महŒवपूर्ण स्रोत हो । तालको सतहमा देखिने माछापुच्छ«ेलगायत हिमालहरूको प्रतिविम्बले पर्यटकलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ । यही सौन्दर्यका कारण लेकसाइड क्षेत्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित बनेको छ । होटल, रेस्टुरेन्ट, डुंगा व्यवसाय, फोटोग्राफी र विभिन्न पर्यटन गतिविधिहरू फेवातालकै वरिपरि केन्द्रित छन् । यसैले, फेवातालको संरक्षण गर्नु भनेको केवल वातावरण जोगाउनु मात्र होइन, पोखराको अर्थतन्त्र र पर्यटन उद्योगलाई जोगाउनु पनि हो । तर पछिल्ला केही दशकहरूमा फेवातालको अवस्था चिन्ताजनक बन्दै गएको छ । प्राकृतिक कारणसँगै मानवीय क्रियाकलापका कारण तालको क्षेत्रफल क्रमशः घट्दै गएको छ । जलाधार क्षेत्रमा भएको अव्यवस्थित बसोबास, डाँडा काटेर गरिएका निर्माण कार्य, वनविनाश र माटो कटानले तालमा गाद जम्ने समस्या तीव्र बनाएको छ । साथै, ताल किनारको अतिक्रमण र फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरीले पनि यसको स्वच्छता र सौन्दर्यमा असर पारेको छ । यदि यस्ता गतिविधिहरूलाई समयमै नियन्त्रण गरिएन भने भविष्यमा फेवातालको अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्छ ।
फेवाताल एक महŒवपूर्ण सिमसार क्षेत्र पनि हो । सिमसार क्षेत्रहरू वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न अत्यन्त आवश्यक हुन्छन् । यस्ता क्षेत्रले विभिन्न जीवजन्तु र वनस्पतिका लागि आश्रय प्रदान गर्छन् तथा पानी शुद्धीकरणमा सहयोग पु¥याउँछन् र बाढी नियन्त्रणमा महŒवपूर्ण भूमिका खेल्छन् । फेवातालले पनि पोखराको वातावरणलाई सन्तुलित राख्न, जलवायु नियन्त्रण गर्न तथा जैविक विविधता संरक्षण गर्न महŒवपूर्ण योगदान दिएको छ । त्यसैले, सिमसार क्षेत्रको संरक्षण नगरी फेवाताललाई दीर्घकालसम्म जोगाउन सकिँदैन ।
फेवातालको संरक्षणका लागि यसको जलाधार क्षेत्रको सुरक्षा अपरिहार्य छ । तालमा आउने पानीको मुख्य स्रोत हरपन, फिर्केलगायतका खोल्साहरू र वरपरका पहाडी क्षेत्रहरू हुन् । यदि यी क्षेत्रहरूमा माटो कटान, पहिरो तथा अव्यवस्थित निर्माण कार्य भइरहे भने तालमा गाद जम्ने क्रम बढ्दै जान्छ र ताल क्रमशः सानो र साँघुरो बन्दै जान्छ । त्यसैले, जलाधार क्षेत्रमा भइरहेका नकारात्मक गतिविधिहरूलाई नियन्त्रण गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ ।
यसका अतिरिक्त, फेवातालको संरक्षणका लागि कानुनी व्यवस्था र नीतिहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ । ताल किनारको अतिक्रमण हटाउने, निर्धारित मापदण्डअनुसार निर्माण कार्य सञ्चालन गर्ने र फोहोर व्यवस्थापनलाई सुधार गर्ने कार्यहरू तत्काल गर्नुपर्ने देखिन्छ । साथै, स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता र जनचेतना अभिवृद्धि पनि उत्तिकै महŒवपूर्ण छ । जबसम्म स्थानीय बासिन्दाले यसलाई आफ्नो साझा सम्पदा ठानेर संरक्षणमा सहयोग गर्दैनन्, तबसम्म दीर्घकालीन समाधान सम्भव हुँदैन ।
फेवातालसँग सम्बन्धित जलारी समुदाय जस्ता समूहहरूको जीवनयापन पनि यसैमा निर्भर छ । त्यसैले, संरक्षणका प्रयासहरू गर्दा उनीहरूको जीवनयापनमा असर नपर्ने गरी वैकल्पिक व्यवस्था र उचित क्षतिपूर्ति प्रदान गर्नु आवश्यक हुन्छ । यसले संरक्षण र सामाजिक न्यायबीच सन्तुलन कायम गर्न मद्दत पु¥याउँछ । त्यसैले, फेवाताल जोगाउनु आजको आवश्यकता मात्र होइन, भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो । यदि हामीले समयमै सचेत भएर उचित कदम चाल्यौं भने, यो प्राकृतिक सम्पदा भावी पुस्तासम्म सुरक्षित राख्न सकिन्छ । अन्यथा, हाम्रो लापरवाहीका कारण यो अमूल्य धरोहर हराउने जोखिम रहन्छ ।
तसर्थ, फेवातालको संरक्षणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा लिनु आवश्यक छ । पोखरा नेपालको गौरव हो भने फेवाताल त्यसको मुटु हो । मुटु नै सुरक्षित नभए शरीर जीवित रहन सक्दैन । त्यसैले, फेवाताल जोगाउनु भनेको पोखराको अस्तित्व जोगाउनु हो र अन्ततः नेपालको पर्यटन र प्राकृतिक सम्पदाको भविष्य सुरक्षित गर्नु हो ।
(लामिछाने संरक्षणका विषयमा कलम चलाउँछन् ।)