लामिछानेको भारत भ्रमणः अवसर, अपेक्षा र कूटनीतिक सन्तुलन

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का सभापति रवि लामिछानेको भारत भ्रमणले नेपाल–भारत सम्बन्धबारे नयाँ बहस जन्माएको छ । दक्षिण एसियाको बदलिँदो राजनीतिक तथा भूराजनीतिक परिवेशमा नेपालको उदाउँदो राजनीतिक नेतृत्वप्रति भारतको चासो र नेपालले आफ्ना राष्ट्रिय हितलाई कसरी अगाडि बढाउँछ भन्ने प्रश्नका कारण यो भ्रमण महत्वपूर्ण बनेको हो । दुई छिमेकी मुलुकबीचको सम्बन्ध सरकार र राजनीतिक दलको सम्बन्धमा सीमित नभई आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा सुरक्षा हितसँग समेत गाँसिएको विषय भएकाले यस भ्रमणलाई व्यापक सन्दर्भमा मूल्यांकन गर्न आवश्यक छ ।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध इतिहास, संस्कृति, धर्म, भाषा र जनस्तरको घनिष्ठ सम्पर्कमा आधारित छ । खुला सीमा, पारिवारिक सम्बन्ध, व्यापारिक निर्भरता र साझा सुरक्षा चासोले यी दुई देशलाई विशेष सम्बन्धमा बाँधेको छ । तर विगतका केही वर्षमा सीमाविवाद, राजनीतिक अविश्वास तथा भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाका कारण सम्बन्धमा उतारचढाव पनि देखिएको छ । यस्तो अवस्थामा नेपालको नयाँ राजनीतिक नेतृत्वसँग भारतले संवाद र सहकार्यको इच्छा देखाउनु सकारात्मक संकेत मान्न सकिन्छ ।
यद्यपि कुनै पनि भ्रमणको सफलता स्वागत, सम्मान वा उच्चस्तरीय भेटघाटले मात्र मापन गर्न सकिँदैन । भ्रमणले नेपालको राष्ट्रिय हितका विषयमा कति ठोस उपलब्धि हासिल ग-यो भन्ने पक्ष नै सबैभन्दा महŒवपूर्ण हुन्छ । त्यसैले यो भ्रमणलाई कूटनीतिक सौहार्दको प्रदर्शनका रूपमा होइन, परिणाममुखी संवादका रूपमा हेर्नुपर्छ ।
नेपाल–भारत सम्बन्धमा सबैभन्दा संवेदनशील विषय खुला सीमा र सुरक्षा समन्वय हो । खुला सीमाले दुई देशका नागरिकलाई सहज आवतजावतको अवसर दिएको छ, तर यससँगै तस्करी, मानव बेचबिखन, अवैध कारोबार, लागुऔषध ओसारपसार तथा अन्तरदेशीय अपराधका चुनौती पनि बढेका छन् । आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत सीमा व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउने, सुरक्षा निकायबीच वास्तविक समयमै सूचना आदानप्रदान गर्ने र फरार अपराधीको सुपुर्दगीसम्बन्धी संयन्त्रलाई सुदृढ बनाउने विषयमा दुवै देशबीच सहमति हुन सके यसले सुरक्षा क्षेत्रमा ठूलो उपलब्धि दिन सक्छ ।
आर्थिक सम्बन्ध अर्को महŒवपूर्ण आयाम हो । भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार भए पनि नेपालले ठूलो व्यापार घाटा व्यहोर्दै आएको छ । यस्तो अवस्थामा नेपाली उत्पादनको भारतीय बजारमा पहुँच विस्तार, सीमानाकामा हुने अवरोध न्यूनीकरण, पारवहन सुविधाको विस्तार तथा लगानी प्रवर्धनका विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । ऊर्जा क्षेत्र विशेष सम्भावनाको विषय हो । नेपालले उत्पादन गर्ने जलविद्युत् भारतीय बजारमा निर्यात गर्न सक्ने अवसर बढ्दै गएको छ । ऊर्जा व्यापार, प्रसारण लाइन विस्तार तथा क्षेत्रीय विद्युत् बजारमा नेपालको सहभागिता सुदृढ बनाउने विषयमा ठोस पहल हुन सके यसले नेपालको आर्थिक विकासमा दीर्घकालीन योगदान पु¥याउन सक्छ ।
नेपाली श्रमिक र यात्रुका समस्या पनि उत्तिकै महŒवपूर्ण छन् । लाखौं नेपाली नागरिक भारतमा रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायमा संलग्न छन् । उनीहरूको सुरक्षा, सम्मान र अधिकार सुनिश्चित गर्न दुवै देशबीच थप प्रभावकारी संयन्त्र आवश्यक छ । सीमा नाकामा हुने झन्झट कम गर्ने, अध्यागमन प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउने तथा नागरिकमैत्री पूर्वाधार निर्माण गर्ने विषयले प्रत्यक्ष रूपमा जनस्तरको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
यस भ्रमणको अर्को महŒवपूर्ण पक्ष नेपालको परराष्ट्र नीतिसँग सम्बन्धित छ । पछिल्ला वर्षमा भारत, चीन र अन्य विश्व शक्तिहरूबीचको प्रतिस्पर्धाले दक्षिण एसियाको रणनीतिक महŒव बढाएको छ । नेपालजस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील मुलुकले कुनै एक शक्तिप्रति झुकाव देखाउनुभन्दा सन्तुलित र स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्नु आवश्यक छ । भारतसँग घनिष्ठ सम्बन्ध कायम राख्दै चीनलगायत अन्य मुलुकसँग पनि पारस्परिक हितका आधारमा सम्बन्ध विस्तार गर्नु नेपालको दीर्घकालीन हितमा हुन्छ ।
रवि लामिछानेको भारत भ्रमणले नेपाल र भारतबीचको संवादलाई नयाँ ऊर्जा दिएको हुन सक्छ । तर यसको वास्तविक मूल्यांकन भ्रमणका क्रममा भएका भेटघाट वा सार्वजनिक अभिव्यक्तिबाट होइन, त्यसपछि देखिने व्यवहारिक उपलब्धिबाट हुनेछ । यदि सुरक्षा, व्यापार, ऊर्जा, पूर्वाधार र जनस्तरका समस्यामा ठोस प्रगति हासिल गर्न सकियो भने यो भ्रमण सार्थक सावित हुनेछ । अन्यथा यो पनि विगतका धेरै कूटनीतिक भ्रमणझैं औपचारिकता र प्रतीकात्मकतामै सीमित रहने जोखिम रहन्छ ।
आजको आवश्यकता भावनात्मक सम्बन्धको चर्चा मात्र होइन, पारस्परिक सम्मान, समानता र साझा हितमा आधारित व्यावहारिक सहकार्य हो । नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्दै छिमेकीसँग परिपक्व सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्नुपर्छ । यही दृष्टिकोणबाट हेर्दा रवि लामिछानेको भारत भ्रमण नेपालका लागि अवसर पनि हो, परीक्षा पनि ।
तर भारतीय पक्षबाट देखाइएको आत्मियता, आतिथ्यता र उदारताप्रति नेपालीजनमा भारतप्रति निकै लामो समयपछि सकारात्मक छाप बस्न सफल भएको छ भन्नेमा कुनै दुविधा छैन । यो भ्रमण विशुद्ध भाजपाको निम्तोमा भएको भए पनि भारतीय सरकारको मनोविज्ञान मापनको क्षण पनि बन्न पुगेको छ । यसले आगामी दिनमा रास्वपा सरकारको भारत भ्रमणका क्रममा भाजपा सरकारको मनोविज्ञान कस्तो रहने छ भन्ने संकेत पनि दिएको छ । यसलाई माथि भनिएका नेपाल र भारतका साझा चासो, चिन्ता र सहकार्यमा अनुवाद गर्न सकारात्मक भूमिका खेल्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । एक हिसाबले अघिल्ला सरकारले सिर्जना गरेका चिसोपनलाई न्यानोपनमा परिणत गर्न यो भ्रमण फलदायी भएको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ ।