एआईले बिरामीलाई औषधि दिन मिल्छ ?

वासिङ्टन (एपी)– अमेरिकाको युटा राज्यमा सुरु गरिएको एउटा औषधि पुनः सिफरिस गर्ने (प्रिस्क्रिप्सन रिफिल) कार्यक्रमले चिकित्सा क्षेत्रमा ठूलो बहस जन्माएको छ । ‘डोक्ट्रोनिक’ नामक एआई च्याटबोटमार्फत बिरामीले क्लिनिक नगई अनलाइनमै आफ्नो पुरानो प्रिस्क्रिप्सन नवीकरण गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको हो ।
यसलाई स्वास्थ्य सेवा थप सहज बनाउने प्रयासका रूपमा हेरिए पनि चिकित्सक, कानुनविद् र जनस्वास्थ्य विज्ञहरूले भने बिरामीको सुरक्षा, कानुनी अधिकार र एआईको भूमिकाबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको बताएका छन् । पेन्सिलभेनिया विश्वविद्यालयका डा. एरिक ब्रेसम्यानले भने, ‘मानिस नभएको कुनै प्रणालीलाई चिकित्सकीय निर्णय गर्ने अधिकार दिनु भनेको व्यवहारतः उसलाई मेडिकल लाइसेन्स दिनुसरह हो ।’
अमेरिकामा हालको कानुनअनुसार औषधि सिफारिस वा नवीकरण गर्ने अधिकार इजाजतप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीलाई मात्र छ । तर युटामा ‘रेगुलेटरी स्यान्डबक्स’ नामक विशेष व्यवस्थाअन्तर्गत डोक्ट्रोनिकलाई परीक्षणका रूपमा सेवा सञ्चालन गर्न अनुमति दिइएको हो ।
हाल कार्यक्रम पाँच सदस्यीय एआई विशेषज्ञहरूको बोर्डको निगरानीमा छ । प्रारम्भिक चरणमा एआईले तयार पारेका सबै पे्रस्क्रिप्सन चिकित्सकहरुले पुनः समीक्षा गर्छन् । कम्पनीले भने निकट भविष्यमा पूर्ण रूपमा स्वचालित प्रणालीमा जाने योजना बनाएको छ ।
युटा मेडिकल लाइसेन्सिङ बोर्डका अध्यक्ष डा. एलन स्मिथका अनुसार आफूहरूले कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको जानकारी सञ्चारमाध्यमबाट मात्र पाएका थिए । त्यसपछि बोर्डका ११ सदस्यले कार्यक्रम रोक्न राज्य सरकारलाई आग्रह गरेका थिए ।

उनले भने, ‘६ महिनापछि बिरामीलाई भेट्दा धेरैको स्वास्थ्य अवस्था बदलिएको हुन्छ । पहिले दिइएको औषधि अहिले पनि उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन ।’
स्मिथका अनुसार रगत पातलो बनाउनेजस्ता औषधि स्वतः नवीकरण गर्दा बिरामीमा नयाँ स्वास्थ्य समस्या विकसित भएको भए गम्भीर जोखिम निम्तिन सक्छ । अमेरिकन मेडिकल एसोसिएसनले पनि पे्रस्क्रिप्सन नवीकरणलाई सामान्य प्रशासनिक प्रक्रिया मात्र नठान्न चेतावनी दिएको छ ।
डोक्ट्रोनिकका सहसंस्थापक डा. एडम ओस्कोविट्जले भने कम्पनीको उद्देश्य बिरामीलाई छिटो र सहज रूपमा स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु रहेको बताए । उनका अनुसार एआईले नियमित प्रकृतिका काम सम्हालेपछि चिकित्सकले धेरै बिरामीको उपचार गर्न सक्नेछन् ।
युटामा सेवा लिने बिरामीले वेबसाइटमार्फत आफ्नो पहिचान प्रमाणित गरेपछि एआईले औषधि र स्वास्थ्य अवस्थाबारे जानकारी लिन्छ । राष्ट्रिय फार्मेसी डाटाबेसबाट पुरानो प्रिस्क्रिप्सन पुष्टि भएपछि कुनै जोखिम नदेखिए औषधि नवीकरण गरी स्थानीय फार्मेसीमा पठाइन्छ । जटिल अवस्था देखिए बिरामीलाई मानव चिकित्सकसँग जोडिन्छ ।
सुरक्षा चिन्तापछि केही जोखिमयुक्त औषधि भने रिफिल सूचीबाट हटाइसकिएको छ । युटाको एआई कार्यालयका अनुसार एआईले हालसम्म धेरै निर्णयमा अतिरिक्त सावधानी अपनाउँदै सामान्य अवस्थासमेत चिकित्सककहाँ पठाइरहेको छ ।
डोक्ट्रोनिकले सार्वजनिक गरेको प्रारम्भिक अध्ययनमा ५०० टेलिहेल्थ परामर्शका आधारमा एआईले गरेको रोग पहिचान मानव चिकित्सकसँग ८० प्रतिशत अवस्थामा मेल खाएको दाबी गरिएको छ । तर उक्त अध्ययन स्वतन्त्र रूपमा समीक्षा गरिएको छैन ।

डा. ब्रेसम्यानका अनुसार यस्ता कार्यक्रम सुरु गर्नुअघि नै पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण प्रस्तुत गरिनुपथ्र्यो । ‘अहिले राज्यले कम्पनीको दाबीलाई धेरै हदसम्म विश्वासकै आधारमा स्वीकार गरेको देखिन्छ,’ उनले भने ।
यसैबीच टेक्सास, वायोमिङ लगायत केही राज्यले पनि स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआई प्रयोगका लागि नियम खुकुलो बनाइरहेका छन् भने आयोवा र आइडाहोजस्ता राज्यमा एआई चिकित्सा सेवालाई कानुनी मान्यता दिने प्रस्तावसमेत अघि बढाइएको छ ।
संघीय खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए) ले हालसम्म कुनै पनि एआई च्याटबोटलाई औपचारिक स्वीकृति दिएको छैन । यद्यपि नयाँ चिकित्सा प्रविधिलाई प्रोत्साहन गर्ने तर बिरामीको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिने आफ्नो नीति रहेको एफडीएले जनाएको छ ।
युटा विश्वविद्यालयका कानुनविद् ड्यानियल एरोनका अनुसार एआई कम्पनीहरूले छोटो अवधिमा आफ्नो सेवा विस्तार गर्न सक्लान्, तर पर्याप्त प्रमाणबिना अघि बढे त्यसले जनविश्वास कमजोर पार्न सक्छ । उनका शब्दमा, ‘छोटो अवधिमा व्यवसाय विस्तार सम्भव होला, तर दीर्घकालमा यसले सार्वजनिक विश्वास गुमाउने र ठूलो प्रतिरोध निम्त्याउने जोखिम छ ।’