पठन संस्कृतितर्फ हराउँदै गएको बानी पुनर्जीवित गर्ने चुनौती

महेन्द्र चालिसे
आजको संसार औंलाको टुप्पोमा अटाएको छ । केही सेकेण्डमै संसारको जुनसुकै कुनाको खबर, भिडियो, गीत, खेल, गफगाफ आदि सबै स्मार्टफोनको सानो स्क्रिनभित्र उपलब्ध छन् । प्रविधिले जीवनलाई सहज बनाएको सत्य हो । तर, यही सहजताले हाम्रो बौद्धिक बानी, विशेषगरी पठन संस्कृतिलाई भने विस्तारै ओझेलमा पार्दै लगेको छ ।

आज बिहानको दृश्य कल्पना गरौं—घरको बैठक कोठामा सबैजना छन्, तर शान्ति अस्वाभाविक छ । बाबु मोबाइलमा समाचार स्क्रोल गर्दैछन्, आमा टिकटकको भिडियो हेरिरहनुभएको छ, छोराछोरी गेम र रील्समा व्यस्त छन्, हजुरबा–हजुरआमा पनि फेसबुक वा युट्युबमा हराइरहनुभएको छ । एउटै छानामुनि बसेका मानिसहरू फरक–फरक डिजिटल दुनियाँमा छन् । कुराकानी छैन, किताबको पाना पल्टिने आवाज छैन, कथा सुनाउने परम्परा हराउँदै गएको छ । प्रविधिले हामीलाई विश्वसँग जोड्यो, तर घरभित्रै एकअर्काबाट टाढा बनायो र त्यही क्रममा चुपचाप हराउँदै गएको छ, हाम्रो पठन संस्कृति ।

स्मार्टफोन आफैंमा दुस्मन होइन । यो त ज्ञान, सूचना र सञ्चारको शक्तिशाली माध्यम हो । समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब यसको प्रयोग आवश्यकताभन्दा धेरै र नियन्त्रणबाहिर पुग्छ । सामाजिक सञ्जालहरू प्रयोगकर्तालाई लामो समय बाँधिराख्न बनाइएका हुन्छन् । छोटा भिडियोहरू, लगातार आउने सूचना, लाइक र कमेन्टका आकर्षणले दिमागलाई तुरुन्तै सन्तुष्टि दिने खालको अनुभव दिन्छन् । दिमाग बिस्तारै सजिलो, छिटो र चम्किलो सामग्रीको लतमा फस्न थाल्छ । त्यसपछि किताबको शान्त संसार, जहाँ धैर्य, कल्पना र एकाग्रता चाहिन्छ, त्यो कम आकर्षक लाग्न थाल्छ । पढाइ मेहनतजस्तो देखिन्छ, स्क्रोल गर्नु रमाइलो लाग्छ ।

यसको प्रभाव सबै उमेर समूहमा देखिए पनि बालबालिकामा झन् गहिरो छ । उनीहरूको दिमाग विकासको चरणमा हुन्छ । यही समयमा शब्द भण्डार, सोच्ने तरिका, कल्पनाशक्ति र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता विकास हुन्छ । तर, दिनको धेरै समय स्क्रिनमै बित्दा उनीहरू लामो समय एउटै विषयमा ध्यान दिन नसक्ने, छिट्टै बोर हुने, गहिरो कुरा बुझ्न धैर्य नहुने बानीतिर ढल्किन सक्छन् । कक्षामा शिक्षकले पढाएको कुरा सुन्न कठिन लाग्नु, किताब खोलेपछि केही मिनेटमै ध्यान भंग हुनु—यी अहिले सामान्य समस्या जस्तै बन्दै गएका छन् ।

पठन संस्कृति भनेको केवल परीक्षा पास गर्ने माध्यम होइन, यो व्यक्तित्व निर्माणको आधार हो । किताबले मानिसलाई सोच्न सिकाउँछ, प्रश्न गर्न सिकाउँछ, आफ्नै कल्पनामा संसार बनाउन सिकाउँछ । एउटा राम्रो कथा पढ्दा हामी पात्रहरूसँग हाँस्छौं, रुन्छौं, उनीहरूको पीडा महसुस गर्छौं । यसले संवेदनशीलता बढाउँछ । जीवनी पढ्दा प्रेरणा मिल्छ, विज्ञानका पुस्तकले जिज्ञासा जगाउँछन्, साहित्यले भाषा र अभिव्यक्ति समृद्ध बनाउँछ । सामाजिक सञ्जालमा जानकारी छरपष्ट हुन्छन्, तर किताबले विचारलाई गहिराइ दिन्छ । त्यसैले पठन संस्कृति कमजोर हुनु भनेको समाजको बौद्धिक जरा नै कमजोर हुनु हो ।

अचम्मको कुरा के छ भने, हामी सबैलाई समस्या थाहा छ, तर समाधानको सुरुवात आफ्नै घरबाट गर्न हिच्किचाउँछौं । बच्चालाई ‘मोबाइल कम चलाऊ, किताब पढ’ भन्नु सजिलो छ, तर अभिभावक आफैं दिनभर फोनमै व्यस्त भए त्यो सन्देश प्रभावकारी हुँदैन । बच्चाले उपदेशभन्दा उदाहरणबाट बढी सिक्छन् । घरमा कहिलेकाहीँ सबैले मोबाइल साइडमा राखेर शान्तसँग पढ्ने वातावरण बने, सुत्नुअघि केही समय कथा सुनाउने वा पढ्ने बानी बसालियो भने त्यो बच्चाको स्मृतिमा गहिरो बस्छ । किताब पढ्नु दण्ड होइन, आनन्द हो भन्ने अनुभूति दिनु जरुरी छ ।

धेरै बालबालिकालाई किताब बोर लाग्छ भन्ने गुनासो सुनिन्छ । तर, प्रश्न उठ्छ—उनीहरूको रुचिअनुसार सामग्री दिइएको छ त ? साना उमेरका लागि चित्रयुक्त कथा, कमिक्स, साहसिक र रहस्य कथा, विज्ञानका रोचक तथ्य भएका पुस्तकहरू आकर्षक हुन सक्छन् । जब पढाइ रमाइलो अनुभव बन्छ, त्यसपछि बिस्तारै गहिरा सामग्रीतर्फ लैजान सकिन्छ । जबर्जस्ती भन्दा रुचि जगाउनु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

विद्यालयहरूको भूमिका पनि अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ । पुस्तकालय केवल सजावटको ठाउँ नभई जीवित सिकाइ केन्द्र हुनुपर्छ । शिक्षकले पाठ्यपुस्तकबाहिरका पुस्तक सिफारिस गर्ने, विद्यार्थीलाई पढेको कुराबारे बोल्न प्रोत्साहित गर्ने, कथावाचन, पुस्तक समीक्षाजस्ता गतिविधि गराउने हो भने पढाइ केवल परीक्षा केन्द्रित नभई बौद्धिक विकासको माध्यम बन्छ । साथीहरूले पढिरहेका देख्दा पनि बच्चामा प्रेरणा बढ्छ । पठन संस्कृति समूहमा झन् सजिलै फस्टाउँछ ।

मोबाइललाई पूर्णरूपमा हटाउन सम्भव छैन, न त त्यो यथार्थपरक समाधान हो । बरु डिजिटल संसारलाई नै सहायक बनाउन सकिन्छ । आज ई–बुक, अडियोबुक, शैक्षिक एपहरू उपलब्ध छन् । यदि बच्चाले स्क्रिनमै समय बिताउनै चाहन्छ भने कम्तिमा त्यसको केही हिस्सा गुणस्तरीय सामग्रीतिर मोड्न सकिन्छ । तर यसका लागि मार्गदर्शन चाहिन्छ, स्वतन्त्र छाड्दा उनीहरू प्रायः मनोरञ्जनतिरै जान्छन् ।

समुदायस्तरमा पनि प्रयास आवश्यक छ । पुस्तक मेला, वाचन समूह, सार्वजनिक पुस्तकालय सुदृढीकरण, ‘एक महिना एक पुस्तक’जस्ता अभियानले सामूहिक माहोल बनाउँछ । जब पढ्नु सामाजिक गतिविधि बन्छ, त्यसको प्रभाव गहिरो हुन्छ । पुरस्कार र प्रशंसाले पनि प्रेरणा दिन्छ, विशेषगरी बालबालिकामा सानो प्रमाणपत्र वा सार्वजनिक प्रशंसा पनि उनीहरूका लागि ठूलो कुरा हुन सक्छ ।

अभिभावकले मोबाइल बच्चालाई चुप लगाउने साधनका रूपमा प्रयोग गर्नु सजिलो उपायजस्तो लागे पनि दीर्घकालमा हानीकारक हुन सक्छ । बच्चालाई बाहिर खेल्न, साथीहरूसँग घुलमिल हुन, चित्र कोर्न, कथा सुन्न र पढ्न दिने हो भने उनीहरूको मानसिक विकास सन्तुलित हुन्छ । प्रविधि र पुस्तकबीच सन्तुलन नै मुख्य कुरा हो ।

पठन संस्कृति एक दिनमै फर्किंदैन । तर, आज १० मिनेट पढ्ने बानी बसालियो भने भोलि त्यो बढेर ३० मिनेट हुन सक्छ । सानो प्रयासले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ । समाजले यदि सचेत रूपमा यो दिशामा कदम चाल्यो भने प्रविधिसँगै पुस्तक पनि जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्न सक्छ ।

स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जाल हाम्रो युगका यथार्थ हुन् । तिनीहरूलाई पूर्णरूपमा अस्वीकार गर्नु समाधान होइन । तर यदि हामीले पठन संस्कृतिलाई जोगाउन र विकास गर्न ध्यान दिएनौं भने भावी पुस्ता सतही जानकारीमा सीमित, कम धैर्यवान् र कमजोर विश्लेषण क्षमताको बन्न सक्छ । किताब केवल कागजका पाना होइनन्, ती सोच्ने शक्ति, कल्पना र चेतनाका स्रोत हुन् । अब प्रश्न मोबाइल छोड्ने होइन, किताब समात्ने समय निकाल्ने हो । त्यो निर्णय हरेक घर, हरेक विद्यालय र हरेक व्यक्तिबाट सुरु हुनुपर्छ । आज एउटा पाना पल्टाउने बानीले भोलि एउटा सशक्त समाज निर्माण गर्न सक्छ ।