समानता, सुशासन र समृद्धिको मार्ग

समाजमा वर्ग, जात, भाषा, क्षेत्र, लिंग, संस्कृति आदिका आधारमा असमानता देख्न सकिन्छ । यीमध्ये वर्गीय असमानता विशेषरूपमा व्यापक छ । माक्र्सवादी दर्शनअनुसार वर्गको उत्पत्ति नै असमानताबाट हुन्छ र पुँजीपति वर्गलाई यसको मुख्य कारक मानिन्छ । स्रोत र साधन असमानरूपमा वितरण हुँदा त्यसबाट प्राप्त हुने लाभ पनि असमान हुन्छ । उत्पादन प्रक्रियामा मजदुरको महŒवपूर्ण भूमिका भए पनि त्यसको लाभ प्रायः पुँजीपति वर्गले लिन्छन्, जसले वर्गीय शोषण र दमनलाई बढावा दिन्छ । यसका कारण गरिब वर्गको जीवन कष्टकर बन्दै जान्छ भने धनी वर्ग अझ समृद्ध बन्छ ।
समाजशास्त्रीय दृष्टिले वर्गलाई सामाजिक वर्गका रूपमा पनि बुझिन्छ । धन, सम्पत्ति, पेसा, शक्ति, धर्म आदिका आधारमा विभाजित समूहलाई सामाजिक वर्ग भनिन्छ । सामाजिकरूपमा तल्लो–उच्च, आर्थिकरूपमा धनी–गरिब, पेसाका आधारमा फरक–फरक स्तर तथा प्रजातीय आधारमा समेत विभाजन देखिन्छ । स्रोत र साधनको असमान वितरणले समाजमा द्वन्द्व सिर्जना गर्ने गर्छ ।
आयको असमानता केही हदसम्म क्षमता, योग्यता र अवसरको फरकका कारण पनि उत्पन्न हुन्छ । तर पुँजीवादी व्यवस्थामा देशको ठूलो पुँजी थोरै व्यक्तिको हातमा केन्द्रित हुन्छ भने ठूलो जनसंख्या न्यून स्रोतमा निर्भर रहन्छ । पैतृक सम्पत्ति हस्तान्तरणको व्यवस्थाले पनि असमानतालाई थप गहिरो बनाउँछ, जसले धनीलाई अझ धनी र गरिबलाई अझ गरिब बनाउने प्रवृत्ति देखिन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा प्रत्यक्ष भोकका कारण मृत्यु हुने दर कम भए पनि कुपोषणको अवस्था अझै गम्भीर छ । पाँच वर्षमुनिका बालबालिकामध्ये उल्लेखनीय प्रतिशत कुपोषणबाट प्रभावित छन्। विश्व स्तरमा हेर्दा पनि आर्थिक असमानता गहिरिँदै गएको देखिन्छ । अक्सफामको प्रतिवेदनअनुसार विश्वका धनी १ प्रतिशत मानिसले अधिकांश सम्पत्ति ओगटेका छन् भने बाँकी ठूलो जनसंख्या सीमित स्रोतमा बाँच्न बाध्य छ ।
पछिल्ला वर्षहरूमा धनाढ्य वर्ग स्थिरता, न्यून कर र आधुनिक पूर्वाधारका कारण सिंगापुर तथा यूएईजस्ता देशतर्फ आकर्षित भइरहेको देखिन्छ । यसले विश्व अर्थतन्त्रमा नयाँ प्रवृत्ति र धनी वर्गको प्राथमिकतामा आएको परिवर्तनलाई संकेत गर्छ ।
असमानताका कारणहरू विविध छन्। प्रमुख रूपमा निजी सम्पत्तिको उत्तराधिकार, बेरोजगारी, गैरकृषि क्षेत्रको सीमित विकास, कमजोर सरकारी खर्च, सामाजिक तथा लैंगिक विभेद, तीव्र जनसंख्या वृद्धि, कृषि आयमा असमानता, गरिबी निवारण कार्यक्रमको अप्रभावकारिता, मानव पुँजीको कमी, राजनीतिक अस्थिरता, सुशासनको अभाव तथा विकासको असमान वितरण रहेका छन् । यी सबै कारणहरूले समाजमा आर्थिक र सामाजिक असन्तुलन बढाउँदै लैजान्छन् ।
विश्व स्तरमा धनी र गरिबबीचको खाडल झन् गहिरिँदै गएको छ । केही विकसित देशहरूले विश्वको ठूलो आर्थिक हिस्सा ओगटेका छन् भने अधिकांश विकासोन्मुख देशहरू कमजोर अवस्थामा छन् । यसले विश्व अर्थतन्त्रमा असन्तुलन बढाएको छ । विश्वका शीर्ष धनाढ्यहरूको सम्पत्तिमा केही उतारचढाव भए पनि समग्र रूपमा सम्पत्ति थोरै व्यक्तिमा केन्द्रित नै रहेको छ । यसले आर्थिक शक्ति र स्रोतको असमान पहुँचलाई झन् बलियो बनाएको छ ।
हालका वर्षहरूमा विश्वमा गरिबी घट्ने गति सुस्त भएको छ र ठूलो जनसंख्या अझै गरिबी तथा खाद्य असुरक्षामा बाँचिरहेको छ । विशेष गरी महिला, अल्पसंख्यक तथा कमजोर वर्गहरू यस समस्याबाट बढी प्रभावित छन् । आर्थिक संकट र महँगीका कारण विश्वभर असन्तुष्टि र आन्दोलनहरू पनि बढिरहेका छन् ।
अक्सफामले असमानता घटाउन तीन मुख्य उपाय सुझाएको छ । पहिलो, असमानता घटाउने स्पष्ट र समयबद्ध राष्ट्रिय योजना बनाउने; दोस्रो, धनी वर्गमाथि प्रभावकारी कर लगाएर उनीहरूको राजनीतिक प्रभाव सीमित गर्ने; र तेस्रो, नागरिकहरूको राजनीतिक सशक्तीकरण र सहभागिता बढाउने । गरिबी निवारण कार्यक्रमहरू प्रभावकारी नभएको भन्दै फ्राइडमेनले यस्ता कार्यक्रमबाट लक्षित वर्गभन्दा अन्य पक्ष बढी लाभान्वित हुने उल्लेख गरेका छन् । यसले नीति कार्यान्वयनमा सुधारको आवश्यकता देखाउँछ ।
असमानता घटाउन सुशासन अत्यन्त आवश्यक छ। सुशासनका प्रमुख आयामहरूमा राजनीतिक, सामाजिक, व्यवस्थापकीय र नैतिक पक्षहरू पर्दछन् । यसमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता, समावेशिता, विधिको शासन र जनसहभागिता जस्ता तŒवहरू अपरिहार्य हुन्छन् । तसर्थ, स्रोतसाधनको न्यायोचित वितरण, प्रभावकारी नीति कार्यान्वयन, बलियो नागरिक समाज र दृढ राजनीतिक इच्छाशक्तिबाट मात्र आर्थिक तथा सामाजिक असमानता घटाउन सकिन्छ । यस्ता प्रयासहरूले लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउँदै समाजमा समानता र न्याय स्थापना गर्न मद्दत पु-याउँछन् ।

(लेखक अधिवक्ता तथा सह–प्राध्यापक हुन् ।)