संग्रहालयमा समर्पित शिवहरि सर

गुल्मीका एक अवकाशप्राप्त शिक्षकले आफ्नो जीवनलाई ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षणमा समर्पित गर्दै ‘रुरु संग्रहालय’ स्थापना गरेका छन्, जहाँ ग्रामीण जीवनशैली झल्काउने सयौं सामग्री सुरक्षित राखिएका छन् । गुल्मीको रुरुक्षेत्र–४ निवासी ६१ वर्षीय विश्वराज (शिवहरि) पौड्यालले ३५ वर्षको शिक्षण सेवापछि अवकाश लिएर ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणमा लागेका छन् । उनले आफ्नै जग्गामा ‘रुरु संग्रहालय’ स्थापना गरी पछिल्ला पाँच वर्षमा २०० भन्दा बढी परम्परागत सामग्री संकलन गरेका छन् । संग्रहालयमा ग्रामीण जीवन, कृषि उपकरण, बाजागाजा र धार्मिक पुस्तकहरू समेटिएका छन् । उनले यसलाई भावी पुस्ताका लागि सिकाइको स्रोतका रूपमा निःशुल्क खुला राखेका छन्, र आवश्यक परे राज्यलाई हस्तान्तरण गर्न समेत तयार छन् ।
विश्वराज पौड्याललाई गाउँटोल सबैले शिवहरि सर भनेर चिनिन्छ । गुल्मी जिल्लाको रुरुक्षेत्र गाउँपालिका–४ का बासिन्दा हुन् । उनले आफ्नो अवकाश जीवनलाई ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षणको अभियानमा रूपान्तरण गरेका छन् ।
एक शिक्षक र समाजप्रति गहिरो सोच राख्ने व्यक्तित्वका रूपमा, पौड्यालले नेपालका हराउँदै गएका भौतिक संस्कृतिलाई भावी पुस्ताका लागि जोगाउने महत्वपूर्ण काम गरिरहेका छन् । अहिले ६१ वर्षका पौड्यालले स्थानीय विद्यालयमा ३५ वर्षसम्म सामाजिक विषय पढाएर एक वर्षअघि मात्र अवकाश लिएका हुन् । ३७ वर्ष अघि उनले बलेचौरको एक विद्यालयमा मासिक तीन सय रुपैयाँ तलबमा शिक्षण पेशा सुरु गरेका थिए र उमेर हदका कारण गत वर्ष जनबोध माध्यमिक विद्यालयबाट सेवा निवृत्त भए । कक्षाकोठा छाडे पनि समाजप्रतिको उनको समर्पण भने घटेको छैन ।
पछिल्ला पाँच वर्षमा उनले २०० भन्दा बढी ऐतिहासिक सामग्री र पुस्तकहरू संकलन गरेका छन्, जसलाई उनले आफैं स्थापना गरेको ‘रुरु संग्रहालय’मा सुरक्षित राखेका छन् । बलेटक्सार थप्लुङस्थित आफ्नै जग्गामा निर्माण गरिएको संरचनाभित्र रहेको यस संग्रहालयमा ग्रामीण जीवनका लागि अत्यावश्यक रहेका दैनिक प्रयोगका वस्तुहरू प्रदर्शनमा राखिएका छन् ।
उनका संग्रहमा यात्रुहरूले प्रयोग गर्ने नाम्लो, दाम्लो र रस्सी, बाँसका डोका, सेउ, थुन्से जस्ता हस्तनिर्मित सामग्रीहरू छन् । साथै, ठेकी (माखन मथ्ने भाँडो), मदानी (मथ्ने लठ्ठी), हलो, जुवा, आरु लगायतका काठका घरायसी तथा कृषिजन्य उपकरणहरूले परम्परागत जीवनशैली झल्काउँछन् । संग्रहालयमा एकतारे, सारंगी, खैजडी, मुर्चुङ्गा, मादल र बाँसुरी जस्ता परम्परागत बाजागाजाहरूले सांस्कृतिक पक्षलाई पनि संरक्षण गरेका छन् । घैंटा (पानी राख्ने भाँडो), मातुला, हाँडी, थर्के जस्ता माटाका भाँडाकुँडाहरू, साथै कम्बल, टोपी, पन्जा, स्वेटर र मफलर जस्ता ऊनी सामग्रीहरूले संग्रहलाई अझ समृद्ध बनाएका छन् । धार्मिक पुस्तकहरू पनि यसमा समावेश छन् । पौड्यालका अनुसार सबै सामग्री जिल्लाभित्रैबाट संकलन गरिएको हो; केही किनिएका छन् भने केही अनुरोधमार्फत प्राप्त भएका छन् । ‘आधुनिकताको जरा प्राकृतिक तत्वहरूमा हुन्छ । मानवको दृढता, खोज र अनुसन्धानले चीजहरू आधुनिक बनेका हुन्,” उनले भने, ‘मैले प्राकृतिक सामग्रीबाट बनेका वस्तुहरू जोगाएर राखेको छु ताकि भावी पुस्ताले तिनबाट सिक्न सकून् ।”
यति धेरै समय र मेहनत खर्चिए पनि उनले यसको आर्थिक मूल्यांकन भने गरेका छैनन् । ‘प्राचीन वस्तुहरूको मूल्य पैसाले मापन गर्न सकिँदैन,’  उनले थपे । संग्रहालय अवलोकन वा अध्ययनका लागि आउने जो–कोहीलाई उनले निःशुल्क सहयोग उपलब्ध गराउँछन् । पौड्याल आफ्नी श्रीमती इन्द्रा, दुई छोरा र एक छोरीसँग बस्छन् । उनका सन्तानहरू आफ्नै पेशामा आत्मनिर्भर छन् । मुख्यतः कृषिमा निर्भर परिवारले सांस्कृतिक संरक्षणमार्फत समाजलाई योगदान गर्ने उनको सोचलाई साथ दिएको छ ।
रुरुक्षेत्र गाउँपालिकाका अध्यक्ष यादु ज्ञवालीले संग्रहालय अवलोकनपछि पौड्यालको समर्पणको प्रशंसा गर्दै यसलाई प्रेरणादायी बताएका छन् । उनले संग्रहालयलाई सामाजिक अध्ययनका लागि उपयोगी सामग्रीले भरिपूर्ण भन्दै नजिकैको विद्यालयसँग जोड्ने योजना रहेको पनि बताए । यसका लागि पालिका तहमा छलफल भइरहेको छ । आफ्नो स्वास्थ्यले साथ दिएसम्म पौड्यालले संग्रहालयलाई व्यवस्थित गर्दै अझ विस्तार गर्ने योजना बनाएका छन् । आवश्यक परे राज्यलाई हस्तान्तरण गर्न पनि उनी तयार छन् । उनका लागि ‘रुरु संग्रहालय’ व्यक्तिगत उपलब्धि होइन, बरु विगतका पाठहरू सुरक्षित राख्ने समाजका लागि खुला उपहार हो ।