सुरुङमा फसेका सयौँ कामदारको खोजी किन गाह्रो ?

भोटेकोशी बाढीका कारण एक हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएपछि नेपालमा उद्धार टोलीहरू सुरुङभित्र फसेको आशंका गरिएका सयौं कामदारको खोजीमा एक एक सेकेन्डको महŒव बुझेका खोजीकर्ता अन्तिम प्रयास जारी राखिरहेका छन् ।
जलविद्युत् क्षेत्रका प्रतिनिधि तथा सरकारका प्रतिनिधिहरूका अनुसार नेपालका विभिन्न जलविद्युत् आयोजनामा काम गर्ने कम्तीमा ९०० जना कामदार सम्पर्कविहीन छन् । तीमध्ये करिब ५०० जना सुरुङभित्रै रहेको आशंका गरिएको छ ।
सुरुङभित्र पानी, माटो, ढुंगा, गेग्रयान तथा अन्य भग्नावशेष छिरेर भरिएको छ । पूर्वाधारसमेत क्षतिग्रस्त भएकाले उद्धार टोलीलाई सुरुङभित्र पुग्न निकै कठिन भइरहेको छ ।
नेपाली सेनाका प्रवक्ता ब्रिगेडियर जनरल राजाराम बस्नेतका अनुसार विदेशी विज्ञहरूको सहयोगमा नेपाली सेनाका टोलीले विभिन्न जलविद्युत् आयोजनामा उद्धार तथा खोजीको काम गरिरहेका छन् । नेपाली सेनाले सार्वजनिक गरेका विभिन्न भिडियोहरूमा उद्धारकर्मीहरू अँध्यारा र भग्नावशेषले भरिएका सुरुङभित्र प्रवेश गरिरहेका देखिन्छन् । उनीहरू हिलोमा हिँड्दै, ठूला ढुंगा पार गर्दै र सुरुङभित्र फसेका कामदारको खोजी गरिरहेका छन् ।
स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था नेपाल (इप्पान)का अध्यक्ष मोहनकुमार डाँगीका अनुसार रसुवा र नुवाकोट जिल्लाका कम्तीमा १२ वटा जलविद्युत् आयोजना बाढीबाट क्षतिग्रस्त भएका छन् । ती आयोजनाको कुल उत्पादन क्षमता ६७० मेगावाट छ । क्षतिग्रस्त १२ आयोजनामध्ये चार वटा निर्माणाधीन, सात वटा सञ्चालनमा रहेका र एउटा परीक्षणको चरणमा रहेको डाँगीले बताए । जलविद्युत् आयोजना निर्माणअघि जोखिम मूल्यांकन लगायत विभिन्न अध्ययन गरिने भए पनि गत अगस्ट २६ मा आएको बाढी आफूहरूले कल्पना नै नगरेको स्तरको भएको डाँगीले बताए ।
सुरुङसम्म पुग्नै कठिन
उद्धारकर्मीका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती सुरुङभित्र फसेका कामदारसम्म पुग्नु बनेको छ । नेपालका धेरै जलविद्युत् आयोजना दुर्गम तथा पहाडी क्षेत्रमा छन् । त्यस्ता ठाउँमा भिरालो भूभाग र साँघुरा सडकका कारण सामान्य अवस्थामा पनि आयोजनासम्म पुग्न कठिन हुन्छ । बाढीले सडक तथा अन्य संरचना भत्काएपछि उद्धार टोलीलाई आयोजनास्थलसम्म पुग्न झन् समस्या भएको छ । त्यसमाथि धेरै सुरुङ बाढीका कारण अवरुद्ध वा क्षतिग्रस्त भएका छन् ।
बाढीले सुरुङभित्र ठूलो परिमाणमा हिलो, ढुंगा र अन्य भग्नावशेष बगाएर ल्याएको छ । कतिपय ठाउँमा सुरुङको भाग नै भत्किएको छ । यसले कामदारलाई भित्रै थुनेको हुनसक्ने आशंका गरिएको छ । सुरुङको प्रवेशद्वारसम्म पुग्न सके पनि भित्र जम्मा भएको ठूलो परिमाणको माटो, ढुंगा र भग्नावशेष हटाएर मात्र अगाडि बढ्न सकिने अवस्था छ ।
सम्पर्कविहीन कामदारहरू वास्तवमा सुरुङको कुन भागमा छन् भन्ने पत्ता लगाउन पनि उद्धार टोलीलाई कठिन भइरहेको छ । नेपाली सेनासँग स्वयंसेवीका रूपमा काम गरिरहेका चलचित्र निर्माता तथा ड्रोन चालक मनीष महर्जनले केही सुरुङमा ट्युबभित्र टुथपेस्ट भरिएजस्तै माटो भरिएको बताएका छन् । एक जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङमा उनले ड्रोन पठाएर सुरुङको अन्तिम भागसम्म खोजी गरे पनि त्यहाँ कुनै जीवित व्यक्तिको संकेत भेट्न नसकेको बताए ।
बाढी आएको सुरुका केही घण्टामा केही कामदारले सहयोगका लागि फोन गरेका थिए । सुरुङबाट बाहिर निस्कन सफल भएका केही कामदारले पनि आफ्ना केही सहकर्मी अझै सुरुङभित्रै रहेको बताएका थिए तर त्यसपछि उद्धार टोलीले ती कामदारसँग सम्पर्क गर्न सकेको छ कि छैन वा उनीहरू अझै जीवित छन् कि छैनन् भन्ने स्पष्ट भएको छैन । विज्ञहरूका अनुसार ठूलो विपत्तिपछि पहिलो ७२ घण्टा निकै महŒवपूर्ण हुन्छ । सुरुङभित्र फसेका मानिस खाना नखाई केही समय बाँच्न सक्छन् । तर पर्याप्त पिउने पानी र स्वच्छ हावा नपाउँदा उनीहरूको अवस्था छिट्टै गम्भीर बन्न सक्छ ।
उद्धार क्षमता परीक्षणमा
विपद् जोखिम न्यूनीकरण विज्ञ तथा यसअघि नेपालको विपद् व्यवस्थापन प्राधिकरणको नेतृत्व गरिसकेका अनिल पोखरेलले बाढीले नेपालको उद्धार क्षमताका कमजोरीहरू उजागर गरेको बताएका छन् । उनका अनुसार उद्धारकर्मीले सुरुङको वास्तविक प्रवेशद्वार र त्यसको सही स्थान तथा नक्सांकनसम्बन्धी जानकारी पत्ता लगाउनमै महŒवपूर्ण समय गुमाए । उद्धारका लागि आवश्यक ठूला उपकरण र पर्याप्त तालिमप्राप्त जनशक्तिको पनि अभाव देखिएको उनले बताए ।
उनले भने, ‘दुर्गम र कठिन ठाउँ, खराब मौसम र प्रतिकूल अवस्थाले समस्या झन् बढायो । यस्तो उद्धार अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक तालिम पाएका पर्याप्त जनशक्ति पनि हामीसँग थिएनन् ।’ नेपालमा सुरुङ निर्माणको एक सय वर्षभन्दा लामो अनुभव भए पनि जटिल सुरुङ उद्धारका लागि भने नेपाल अझै पर्याप्त रूपमा तयार नभएको पोखरेलको भनाइ छ । ‘हामी सुरुङको डिजाइन र निर्माणमा केन्द्रित छौं, तर सुरुङभित्र दुर्घटना हुँदा कसरी उद्धार गर्ने भन्ने विषयमा पर्याप्त तयारी गरेका छैनौं,’ उनले भने । (एपी)