परिवर्तनका नाममा फेरि उही राजनीति !

नेपालको राजनीति कहिलेकाहीँ एउटा यस्तो ऐनाजस्तो लाग्छ, जहाँ अनुहारहरू बदलिइरहन्छन्, झण्डा फेरिन्छन्, चुनाव चिह्न फेरिन्छन्, भाषणका शब्दहरू फेरिन्छन् तर राजनीतिक संस्कार भने फेरि उही ठाउँमा फर्किएको देखिन्छ । त्यसैले आजको सबैभन्दा महŒवपूर्ण प्रश्न केवल ‘को आयो ?’ भन्ने होइन, ‘के बदलियो ?’ भन्ने हो । राजनीतिक परिवर्तन भन्नाले केवल एउटा दलको ठाउँमा अर्को दल आउनु, एउटा नेताको ठाउँमा अर्को नेता आउनु वा नयाँ चुनाव चिह्न स्थापित हुनु मात्र होइन । वास्तविक राजनीतिक परिवर्तन भनेको राज्य सञ्चालनको सोच, संस्थागत संस्कार, जवाफदेहिता, निर्णय प्रक्रिया, नेतृत्वको चरित्र र नागरिकसँगको सम्बन्धमा आउने गुणात्मक परिवर्तन हो । नयाँ पार्टी पुरानो पार्टीको विकल्प बन्न सक्छ तर नयाँ राजनीति बन्नका लागि उसले पुरानो राजनीतिक संस्कारलाई पनि चुनौती दिनुपर्छ ।
२००७ सालको परिवर्तनले राणा शासनको अन्त्य ग¥यो । २०४६ सालको जनआन्दोलनले पञ्चायती व्यवस्था अन्त्य गर्दै बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापित ग¥यो । २०६२÷६३ को जनआन्दोलनले राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको बाटो खोल्यो । संविधानसभाबाट संविधान आयो । संरचना फेरियो, शासन प्रणाली फेरियो  तर हरेक परिवर्तनपछि जनताको एउटा अपेक्षा एउटै रह्यो—अब शासनको संस्कार पनि बदलियोस् । परिवर्तनको इतिहासले अर्को पाठ पनि सिकाउँछ । राजनीतिक व्यवस्था बदल्नु तुलनात्मक रूपमा सजिलो हुन सक्छ; राजनीतिक संस्कृति बदल्नु कठिन हुन्छ । यही कारणले आज नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयलाई केवल चुनावी परिणामका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यो लामो समयदेखि जम्मा भएको जनअसन्तुष्टि, राजनीतिक अविश्वास, भ्रष्टाचारप्रतिको आक्रोश, अवसरको असमानता र पुराना राजनीतिक शैलीप्रतिको वितृष्णाको अभिव्यक्ति हो । २०२५ को युवा नेतृत्वको आन्दोलनले नेपालमा यही असन्तुष्टिलाई असाधारण रूपमा सतहमा ल्यायो । भ्रष्टाचार, रोजगारी, अवसर, सुशासन र राजनीतिक जवाफदेहिताका प्रश्नहरू आन्दोलनका प्रमुख भाव बने । आन्दोलनपछि बनेको नयाँ राजनीतिक परिवेश र त्यसपछिको चुनावले परम्परागत शक्तिहरूमाथिको चुनौतीलाई अझ स्पष्ट बनायो ।
यसर्थमा नयाँ शक्तिको उदय महŒवपूर्ण छ तर यसको महŒव त्यतिबेला मात्र प्रमाणित हुन्छ, जब नयाँ शक्ति आफैं पुरानो शक्तिको व्यवहारको प्रतिलिपि बन्नबाट जोगिन्छ । विश्व इतिहासमा पनि परिवर्तनको यही द्वन्द्व देखिन्छ । फ्रान्सेली क्रान्तिले राजतन्त्र र सामन्ती विशेषाधिकारविरुद्ध स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वको नारा दियो  तर क्रान्तिपछि मात्र सबै समस्या समाधान भएनन्; सत्ता संघर्ष, हिंसा र अन्ततः नेपोलियनको उदयले देखायो कि पुरानो शासन हटाउनु र स्थायी लोकतान्त्रिक संस्कार निर्माण गर्नु एउटै कुरा होइन । रुसी क्रान्तिले जारशाही हटाएर नयाँ समाज निर्माणको सपना देखायो, तर सत्ता अत्यधिक केन्द्रीकृत हुँदा नयाँ नाम र नयाँ विचारभित्र पनि दमनकारी राजनीतिक अभ्यास जन्मिन सक्छ भन्ने इतिहासले देखायो । सोभियत संघको विघटनपछि पनि धेरै समाजमा पुरानो शक्ति संरचना नयाँ राजनीतिक र आर्थिक रूपमै पुनः व्यवस्थित भएको देखियो ।
दक्षिण अफ्रिकाको उदाहरण अझ रोचक छ । रंगभेद अन्त्य भयो, लोकतन्त्र आयो, नेल्सन मण्डेला नेतृत्वमा आए । तर रंगभेद अन्त्य हुनु मात्र पर्याप्त थिएन; सामाजिक–आर्थिक असमानता, गरिबी र संस्थागत समस्या समाधान गर्न लामो संघर्ष आवश्यक भयो । त्यसले एउटा महŒवपूर्ण पाठ दिन्छ— राजनीतिक मुक्ति र सामाजिक रूपान्तरण एउटै कुरा होइन । त्यसैगरी अमेरिकाको नागरिक अधिकार आन्दोलनले कानुनी विभेदविरुद्ध महŒवपूर्ण विजय हासिल ग¥यो । तर कानुन परिवर्तन भएपछि पनि सामाजिक पूर्वाग्रह, आर्थिक असमानता र संस्थागत विभेद तुरुन्तै समाप्त भएनन् । अर्थात्, संरचनात्मक परिवर्तनलाई व्यवहारमा उतार्न निरन्तर संस्थागत प्रयास आवश्यक हुन्छ । यी इतिहासहरूले हामीलाई एउटा सामान्य सिद्धान्ततर्फ लैजान्छन्— राजनीतिक परिवर्तनको सफलता सत्ता कसले पायो भन्ने कुराले मात्र होइन, सत्ता पाएपछि उसले कस्तो संस्थागत संस्कार निर्माण ग¥यो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । यही ठाउँमा लोकतन्त्रको एउटा आधारभूत सिद्धान्त आउँछ—संस्था व्यक्तिभन्दा बलियो हुनुपर्छ । यदि एउटा पार्टी एउटा लोकप्रिय व्यक्तिको वरिपरि मात्र निर्माण हुन्छ भने त्यो व्यक्ति लोकप्रिय हुँदा पार्टी बलियो देखिन सक्छ । तर व्यक्तिको लोकप्रियता घट्दा संस्था पनि कमजोर हुन सक्छ । यसको विपरीत, बलियो संस्था, स्पष्ट नीति, आन्तरिक लोकतन्त्र र जवाफदेही नेतृत्व भएको दल व्यक्तिको लोकप्रियताभन्दा लामो समय टिक्न सक्छ ।
नेपालको इतिहासमा पनि व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति र संस्थागत राजनीतिको द्वन्द्व बारम्बार देखिन्छ । दलहरूभित्र नेतृत्व हस्तान्तरण, गुटबन्दी, टिकट वितरण, संगठनात्मक अधिकार र निर्णय प्रक्रियाका विषयमा हुने विवाद केवल व्यक्तिको विवाद होइन ती दलको संस्थागत चरित्रको परीक्षा हो । त्यसैले स्थानीय तहको योगदानको प्रश्न पनि महŒवपूर्ण हुन्छ । राजनीति माथिबाट तल झर्ने पदको यात्रा मात्र होइन, तलबाट माथि निर्माण हुने सामाजिक विश्वासको प्रक्रिया पनि हो । स्थानीय तहमा संगठन निर्माण, जनसम्बन्ध, समस्या समाधान, स्वयंसेवा, विचार निर्माण र नागरिकसँगको निरन्तर सम्बन्धले राजनीतिक पूँजी निर्माण गर्छ ।  यदि स्थानीय तहमा लामो समयसम्म खासै योगदान नगरेको व्यक्ति अचानक केन्द्रीय तहमा पहिचान बनाएपछि आफ्नो राजनीतिक कदलाई केवल पद वा लोकप्रियताको आधारमा मापन गर्न थाल्छ भने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ ।
राजनीतिमा योगदानको मूल्य हुन्छ कि पहुँचको ?
यो प्रश्न कुनै व्यक्तिविशेषविरुद्ध होइन । यो राजनीतिक संस्कारबारेको प्रश्न हो । लोकप्रियता लोकतन्त्रमा महŒवपूर्ण शक्ति हो । तर लोकप्रियता र राजनीतिक क्षमता एउटै कुरा होइनन् । सामाजिक सञ्जालमा ठूलो पहुँच हुनु र जनताको समस्या बुझेर संस्थागत समाधान गर्न सक्नु फरक कुरा हुन् । राम्रो वक्ता हुनु र राम्रो नीति निर्माण गर्नु फरक कुरा हुन् । चुनाव जित्नु र राम्रो शासन गर्नु पनि फरक कुरा हुन् । त्यसैले नयाँ राजनीतिले एउटा स्पष्ट मापदण्ड निर्माण गर्नुपर्छ—योगदान, क्षमता, इमानदारी, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र जनसम्बन्ध । व्यक्तिगत स्वाभिमान पनि राजनीतिक जीवनको महŒवपूर्ण पक्ष हो । तर स्वाभिमानलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको प्रतिस्पर्धामा परिणत गरियो भने त्यसले संगठनलाई कमजोर बनाउँछ । राजनीतिमा ‘म किन पछाडि हट्ने ?’ भन्ने प्रश्न कहिलेकाहीँ आत्मसम्मानको अभिव्यक्ति हुन सक्छ तर कहिलेकाहीँ त्यसको पछाडि पद, प्रभाव वा भविष्यको राजनीतिक गणित पनि हुन सक्छ । त्यसैले आजको राजनीतिक असहमति सिद्धान्तका लागि हो कि व्यक्तिगत प्रतिष्ठाका लागि भन्ने प्रश्न उठ्नु लोकतन्त्रविरोधी होइन बरु पारदर्शी राजनीतिक संस्कारका लागि आवश्यक प्रश्न हो । अझ महŒवपूर्ण कुरा, आजको असहमति भोलिको टिकटसँग जोडिएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि राजनीतिक विश्लेषणबाट अलग राख्न सकिँदैन यदि सिद्धान्तका नाममा बनाइएको दूरी चुनावी समीकरण मिल्नेबित्तिकै समाप्त हुन्छ भने जनताले प्रश्न गर्नेछन्—‘हामीले परिवर्तनलाई मत दिएका थियौँ कि नयाँ प्रकारको राजनीतिक बार्गेनिङलाई ?’ यही कारणले नयाँ पार्टीको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा चुनाव जित्नु मात्र होइन । चुनाव जितेपछि सुरु हुने शासन नै वास्तविक परीक्षा हो ।
पुराना दलसँग जनताको निराशा थियो । नयाँ शक्तिसँग जनताको आशा छ । र, निराशाभन्दा आशा टुट्नु धेरै पीडादायी हुन्छ । नेपालको वर्तमान परिवेशले यही जोखिम देखाइरहेको छ । २०२५ को युवा आन्दोलनपछि स्थापित नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाप्रति आन्दोलनमा सहभागी युवाहरूको एउटा हिस्साले नै केही समयपछि उपलब्धि पर्याप्त नभएको भन्दै असन्तुष्टि व्यक्त गरेको थियो । भ्रष्टाचारविरुद्धको कारबाही, आन्दोलनमा भएको हिंसाको जवाफदेहिता र व्यापक राजनीतिक सुधारका प्रश्नहरू अझै बहसमा छन् । यसबाट एउटा महŒवपूर्ण पाठ लिन सकिन्छ— जनताको असन्तुष्टिलाई चुनावी मतमा बदल्नु र त्यस असन्तुष्टिको मूल कारण समाधान गर्नु एउटै कुरा होइन । विश्वका पछिल्ला राजनीतिक घटनाक्रमले पनि यही देखाएका छन् । श्रीलंकामा २०२२ को जनआन्दोलनले शक्तिशाली राजपाक्षे परिवारलाई सत्ताबाट हटायो, तर त्यसपछि पनि आर्थिक र संस्थागत चुनौतीहरू समाप्त भएनन् । बंगलादेशमा २०२४ को विद्यार्थी आन्दोलनले लामो समयदेखि सत्तामा रहेको नेतृत्वलाई हटायो, तर त्यसपछि राजनीतिक स्थिरता र संस्थागत संक्रमणका कठिनाइहरू देखिए । नेपाल, श्रीलंका र बंगलादेशका घटनाक्रममा एउटा साझा पाठ देखिन्छ— पुरानो नेतृत्व हटाउनु परिवर्तनको सुरुवात हुन सक्छ, अन्त्य होइन ।
यसको अर्को समकालीन उदाहरण भारतमा देखिएको युवा आन्दोलन हो, जहाँ ठूलो जनसमर्थन प्राप्त गरेको जेनजी आन्दोलनका नेतृत्वकर्ताहरूले तत्काल राजनीतिक पार्टी बनाएर चुनावमा जानेभन्दा पहिले संस्थागत जवाफदेहिता र सार्वजनिक एजेन्डा निर्माणमा जोड दिएका छन् । यसले पनि एउटा महŒवपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—हरेक सामाजिक आन्दोलनको अन्तिम गन्तव्य चुनावी पार्टी नै हुनुपर्छ भन्ने छैन । नयाँ राजनीतिका आफ्नै बलिया पक्ष छन् । यसले पुराना दललाई चुनौती दिन सक्छ । नयाँ पुस्तालाई राजनीतिक प्रक्रियामा ल्याउन सक्छ । परम्परागत शक्ति संरचनालाई प्रश्न गर्न सक्छ । प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र प्रत्यक्ष नागरिक सहभागितालाई राजनीतिक संवादको हिस्सा बनाउन सक्छ । सबैभन्दा महŒवपूर्ण कुरा, यसले लामो समयदेखि मौन रहेको जनअसन्तुष्टिलाई राजनीतिक एजेन्डामा बदल्न सक्छ तर यसको कमजोरी पनि त्यत्तिकै स्पष्ट छ । अत्यधिक व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति, संगठनात्मक अनुभवको कमी, तत्काल लोकप्रियता खोज्ने प्रवृत्ति, सामाजिक सञ्जालमा आधारित राजनीतिक धारणा, स्पष्ट वैचारिक आधारको अभाव र आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुने जोखिम नयाँ शक्तिका प्रमुख चुनौती हुन् । यसका सीमाहरू पनि छन् । नयाँ पार्टीले पुराना संरचना मात्र आलोचना गरेर शासन गर्न सक्दैन । राज्य सञ्चालनका लागि नीति, विज्ञता, प्रशासनिक क्षमता, कानुनी ज्ञान, आर्थिक दृष्टिकोण, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको समझ र स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी संगठन आवश्यक हुन्छ । लोकप्रियता निर्वाचन जित्न पर्याप्त हुन सक्छ; तर राज्य सञ्चालन गर्न लोकप्रियताभन्दा धेरै कुरा आवश्यक हुन्छ । यही कारणले आज नेपालको नयाँ राजनीतिले आफूलाई एउटा कठिन प्रश्न सोध्नुपर्ने समय आएको छ— ‘हामी पुरानालाई विस्थापित गर्न आएका हौं, कि पुरानो राजनीतिक संस्कारलाई पनि विस्थापित गर्न ?’ यदि उत्तर पहिलो मात्र हो भने परिवर्तन अधुरो हुन्छ । यदि उत्तर दोस्रो हो भने नयाँ राजनीतिको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ । अहिलेको नेपालको अर्को चुनौती भनेको राजनीतिक परिवर्तनसँगै सामाजिक विभाजन र अस्थिरताको सम्भावना पनि हो । २०२६ को जुलाईमा नेपालको केही क्षेत्रमा भएको साम्प्रदायिक हिंसा र त्यसपछि लगाइएको कफ्र्युले राजनीतिक परिवर्तनसँगै सामाजिक सद्भाव, कानुनी शासन र राज्यको संस्थागत क्षमता पनि उत्तिकै महŒवपूर्ण रहेको देखाएको छ । यसले नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई अर्को पाठ दिन्छ—परिवर्तनको राजनीति केवल पुरानाको विरोधमा टिक्न सक्दैन । उसले समाजलाई जोड्ने, संस्थालाई बलियो बनाउने र नागरिकको विश्वास कायम गर्ने सकारात्मक एजेन्डा पनि दिनुपर्छ । अन्ततः, पुराना दलहरूका लागि पनि ढोका बन्द भएको छैन । इतिहास बोकेको पार्टीले आफूलाई समयअनुकूल परिवर्तन गर्न सक्छ । नयाँ दलका लागि पनि अवसर खुला छ । तर नयाँ हुनुको प्रमाण केवल नयाँ अनुहार, नयाँ झण्डा वा नयाँ चुनाव चिह्न होइन । नयाँ हुनु भनेको पुरानो मानसिकताबाट मुक्त हुनु हो । राजनीतिमा साँचो लोकप्रियता मागेर पाइँदैन, काम गरेपछि मानिसहरूले दिन्छन् । साँचो सम्मान पदले दिँदैन, चरित्र र योगदानले कमाइन्छ । संगठन पदका लागि होइन, जनताका लागि बनाइन्छ । टिकट अधिकार होइन, जनविश्वासको जिम्मेवारी हो । असहमति शत्रुता होइन, लोकतन्त्रको जीवन हो र नेतृत्व व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको सिंहासन होइन, सार्वजनिक उत्तरदायित्व हो । त्यसैले नेपालको वर्तमान राजनीतिक यात्रामा सबैभन्दा महŒवपूर्ण प्रश्न ‘को नयाँ हो ?’ भन्ने होइन ।
‘कसको राजनीति नयाँ छ ?’ हामीले पार्टी बदल्दैमा राजनीति बदलिँदैन । नेता बदल्दैमा संस्कार बदलिँदैन । चुनाव चिह्न बदल्दैमा चरित्र बदलिँदैन । परिवर्तन तब मात्र वास्तविक हुन्छ, जब सत्ता प्राप्त गर्ने तरिका मात्र होइन, सत्ता प्रयोग गर्ने संस्कार पनि बदलिन्छ । सायद आज नेपालको राजनीतिले सबैभन्दा बढी यही कुरा सम्झनुपर्ने बेला आएको छ— जनताले नयाँ झण्डा मात्र खोजेका होइनन्, उनीहरूले नयाँ राजनीतिक चरित्र खोजेका हुन् । पुरानालाई विस्थापित गर्न जन्मिएको नयाँ शक्ति एक दिन आफैं पुरानो संस्कारको उदाहरण नबनोस् । नत्र इतिहासले फेरि उही व्यंग्य दोहो¥याउनेछ—
–झण्डा नयाँ थियो ।
–चुनाव चिह्न नयाँ थियो ।
–अनुहार नयाँ थियो ।
– तर राजनीति?
–त्यही पुरानै थियो ।
(लेखक केसी संकट व्यवस्थापन विषयमा कलम चलाउँछन् ।)