पालो ‘स्मार्ट अण्डरवेयर’को

सबैले पाद्छन् तर दिनमा कति पटक पाद्नु बढी र कम हुन्छ ? अनि कति ग्यास छोड्नु धेरै हो ? यी प्रश्नहरू एउटा प्रयोगशालाको उपकरणसँगको असन्तुष्टिबाट उब्जिएका हुन् ।
कलेज पार्क स्थित युनिभर्सिटी अफ मेरील्याण्डका माइक्रोबायोलोजिस्ट (सूक्ष्मजीवविज्ञानी) ब्रान्टले हल र सहकर्मीहरू पेटका कीटाणुहरूको मेटाबोलिज्म अध्ययन गर्छन् । उनीहरूले अक्सिजनरहित च्याम्बरमा सेन्सरको माध्यमबाट पेटका कीटाणुहरूबाट हुने हाइड्रोजन उत्पादन नाप्ने असफल प्रयास गरे । निराश भएर, ‘हामीले च्याम्बरबाट सेन्सर बाहिर निकाल्यौं, र हामीले सोच्यौं, ‘जे सुकै होस् । हामी पाद नाप्ने प्रयास गर्नेछौं ।’’ त्यसैले हलले उपकरणलाई आफ्नो कट्टु भित्र हाले र पादे । ‘र संकेत विशाल थियो ।’
त्यो घटनाले टोलीलाई ‘स्मार्ट अण्डरवेयर’ (बुद्धिमानी कट्टु) बनाउन डो¥यायो जसले पादको, विशेष गरी यसको हाइड्रोजन भागलाई ट्र्याक गर्न सक्छ । हल र सहकर्मीहरूले आफ्नो उपकरण – एउटा सानो हाइड्रोजन सेन्सर, जुन करिब २५ पैसाको सिक्का जति ठूलो छ र मानिसहरूको सामान्य कट्टुमा जोडिन्छ – ‘बायोसेन्सर एन्ड बायोइलेक्ट्रोनिक्सः एक्स’ मा वर्णन गरेका छन् ।
उपकरणको परीक्षणमा, स्वस्थ, प्रायः कलेज उमेरका स्वयंसेवकहरू जसले सेन्सर लगाएका थिए, उनीहरूले दिनमा औसत ३२ पटक पादे । तर यो संख्या दैनिक न्यूनतम चारदेखि अधिकतम ५९ सम्म भिन्न थियो । धेरै फाइबर भएको गमड्रप (एउटा प्रकारको मिठाई) खाँदा ३८ मध्ये ३६ सहभागीहरूले धेरै पटक हावा छोडेको अनुसन्धानकर्ताहरूले पत्ता लगाए ।
हल र उनको टोली अब मानिसहरूले सामान्यतया कति पटक पाद्छन् र यो उमेर, आहार वा अन्य परिस्थितिहरूसँग परिवर्तन हुन्छ कि हुँदैन भनेर पत्ता लगाउन धेरै ठूलो र विविधतापूर्ण समूहमा अध्ययन विस्तार गर्न चाहन्छन् । कसैलाई पनि वास्तवमा थाहा छैन किनभने अहिलेसम्म, कसैले पनि मानिसहरूको दैनिक जीवनमा पादको नाप गरेको छैन ।
‘हामीलाई थाहा छ सामान्य मुटुको दर के हो, हामीलाई थाहा छ कोलेस्ट्रोलको सामान्य स्तर के हो, तर यदि तपाईं डाक्टरकहाँ जानुभयो भने, उनीहरूलाई पादको सामान्य संख्या थाहा हुँदैन,’ हल भन्छन्, ‘यदि तपाईंले उनीहरूलाई भन्नुभयो, म दिनमा ५० पटक पादिरहेको छु, उनीहरूसँग वास्तवमा तुलना गर्नको लागि कुनै आधारभूत संख्या छैन ।’
टोली ‘आन्द्राको ग्यासको नापको अभावले स्तब्ध’ भएको हल बताउँछन् । उदाहरणका लागि, मानिसहरू राती कति पाद्छन् कसैलाई थाहा छैन किनभने अधिकांश अध्ययनहरूले मेडिकल सेटिङहरूमा रेक्टल ट्युब (मलाशयमा राखिने नली) प्रयोग गरेका छन् वा मानिसहरूलाई आफ्नै पाद रेकर्ड गर्न निर्भर गरेका छन्, जुन उनीहरूले सुतेको बेला गर्न सक्दैनन् । ‘मूल रूपमा, पाद नाप्ने सीमाहरूको कारण ृहाम्रो बुझाइमा एउटो पूर्ण खाडल छ,’ उनी भन्छन्, ‘हामीलाई साँच्चै थाहा छैन । के यो हास्यास्पद छैन ? साँच्चै भन्ने हो भने पादमाथि यत्तिका वर्षको अध्ययनपछि पनि हामीलाई थाहा छैन मानिसहरू राती पादिरहेका छन् कि छैनन् भन्ने थाहा छैन ।’
हलको टोलीले भर्खरै ‘ह्युमन फ्ल्याटस एटलास’ (मानिसको पादको नक्सा) सुरु गरेको छ प्रारम्भिक अध्ययनमा निर्माण गर्न र सामान्य दायरा पत्ता लगाउन । एटलास परियोजनाका लागि, अनुसन्धानकर्ताहरूले स्वयंसेवकहरूलाई कम्तिमा तीन दिनसम्म करिब २२ घण्टा कट्टुमा सेन्सर लगाउन अनुरोध गरिरहेका छन् – यद्यपि स्वयंसेवकहरू प्रारम्भिक तीन दिनभन्दा बढी पनि सेन्सर लगाउन स्वागत छ । स्वयंसेवकहरू आफ्नो फोनमा एउटा एपमार्फत आफ्नो खानाको फोटो खिच्न पनि सहमत छन् ।
‘धेरैजसो मानिसहरूले उपकरणलाई कट्टुमा जोड्ने सही ठाउँ पत्ता लगाएपछि यसलाई महसुस पनि गर्दैनन्,’ हल भन्छन्, ‘प्रारम्भिक अध्ययनमा, मानिसहरूले उपकरणलाई असुविधाजनक ठानेर अध्ययनबाट बाहिरिनु भन्दा यसलाई हराउने वा धुने सम्भावना बढी थियो । र मानिसहरूले लगभग सबै गतिविधिहरूको लागि सेन्सर लगाउन सक्छन् ।’
‘हामीले मानिसहरूलाई रग्वी खेल्ने, ५ किलोमिटर दौडने, घण्टौं भलिबल अभ्यास गर्ने देखेका छौं, कुनै समस्या छैन,’ हल भन्छन्, ‘तर एउटा यस्तो गतिविधि छ जुन तपाईं गर्न सक्नुहुन्न, जुन साइकल चलाउनु हो । साइकल चलाउन मिल्दैन । साइकल चलाउन पाइँदैन ।’ साइकलको सिट ठ्याक्कै त्यही ठाउँमा लाग्छ जहाँ सेन्सरहरू जोडिन्छन् ।
अघिल्लो अध्ययनले सुझाव दियो कि मानिसहरू तीन मुख्य श्रेणीमा पर्छन् । एउटा समूहका लागि, खेल मैदानको तुकबन्दी, ‘सिमी, सिमी, संगीत फल, जति धेरै खानुहुन्छ, त्यति धेरै पाद्नुहुन्छ,’ लागू हुँदैन । यी ‘जेन पाचकहरू’ (जेन डाइजेस्टर्स) ले धेरै फाइबर खाँदा पनि विरलै पाद्छन् ।
तराजूको अर्को छेउमा ‘हाइड्रोजन धेरै उत्पादन गर्नेहरू’ (हाइड्रोजन हाइपर प्रोड्युसर्स) छन् जसले धेरै पाद्छन् । बीचमा ती हुन् जसलाई हलको समूहले ‘सामान्य मानिसहरू’ भनिरहेको छ, यद्यपि अनुसन्धानकर्ताहरूलाई अझै वास्तविक सामान्य दायरा थाहा छैन । एटलास परियोजनाका सबैभन्दा धेरै र सबैभन्दा कम पाद्नेहरूले उनीहरूको स्थितिलाई चिन्ह लगाउने ३–डी–प्रिन्टेड फलकहरू (प्लाकहरू) प्राप्त गर्नेछन् ।
यो सबै सुरु गर्ने चीज–कटिङ (पाद) जस्तै, एटलासमा रुचि विशाल छ । ८०० सेन्सरको प्रारम्भिक ब्याच केही दिनमै सबै दाबी गरिएको छ, र ९,५०० भन्दा बढी मानिसहरूले रुचि व्यक्त गरेका छन् । अनुसन्धानकर्ताहरूले थप उपकरणहरू बनाउँदा ती मानिसहरूलाई प्रतीक्षा सूचीमा थपिएको छ ।
हल र सहकर्मीहरूले फाइबर पूरक (सप्लिमेन्ट्स) बनाउने कम्पनीहरूलाई उनीहरूको उत्पादनहरूको कारणले हुने पाद पत्ता लगाउन मद्दत गर्न ‘भेन्टोस्क्यानिटी’ नामक स्टार्टअप कम्पनी पनि सुरु गरे ।
एटलास परियोजनाको लागि उत्साहले हललाई अचम्मित बनायो । शारीरिक कार्यहरूबारे छलफल गर्दा लाग्ने कलंक र निषेधका साथ, ‘तपाईंले सोच्नुहुन्छ कि यो एक प्रकारको विषय हो जसबारे मानिसहरू कुरा गर्न चाहँदैनन्, तर लगभग, मानिसहरू मलाई यसबारे धेरै कुरा गर्न चाहन्छन्,’ उनी भन्छन्, ‘मानिसहरू पाद नाप्न धेरै उत्साहित छन् ।’ (साइन्स न्यूज)