लोकतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्रता र जलवायु संकटमा प्रेसको भूमिका

जलवायु संकट पृथ्वीमा मानव गतिविधिहरूको कारणले भएको व्यापक र द्रुत परिवर्तनलाई जनाउँछ । जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश, औद्योगिक गतिविधि र कृषि प्रणालीका कारण वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड र अन्य हरितगृह ग्यासहरूको मात्रा बढेको छ । यसले पृथ्वीको औसत तापक्रम वृद्धि (ग्लोबल वार्मिङ), हिमनदी पग्लिने, समुद्री सतह बढ्ने, चरम मौसमी घटनाहरू (जस्तैः बाढी, खडेरी, आँधी) को संख्या र तीव्रतामा वृद्धि, जैविक विविधताको क्षति र खाद्य सुरक्षामा चुनौतीहरू निम्त्याएको छ ।

जलवायु संकटले विश्वका सबै क्षेत्र र समुदायलाई असर गर्दछ, तर यसको प्रभाव विकासोन्मुख राष्ट्रहरू र सीमान्तकृत समुदायहरूमा बढी पर्छ । नेपाल जस्ता हिमाली राष्ट्रहरूमा हिमनदी पग्लिने, हिमताल विस्फोटन र अप्रत्याशित वर्षाका कारण बाढी पहिरोको जोखिम बढेको छ । यसले कृषि उत्पादनमा कमी, खानेपानीको संकट र विस्थापन जस्ता समस्याहरू निम्त्याइरहेको छ । यो संकटको प्रकृति यति जटिल छ कि यसलाई बुझ्न र यसको समाधानका लागि सामूहिक प्रयास आवश्यक छ ।

जलवायु संकटको गाम्भीर्यतालाई आम नागरिकसम्म पुर्‍याउन, नीति निर्माताहरूलाई जवाफदेही बनाउन र समाधानका लागि मार्गप्रशस्त गर्नमा प्रेसको भूमिका अपरिहार्य छ । जटिल वैज्ञानिक अवधारणालाई सामान्यीकरण गर्ने , तथ्यांक र ग्राफिक्सको प्रयोग गर्ने र वास्तविक जीवनका उदाहरणहरू मार्फत यसको असर देखाउने कार्य पत्रकारिताको हो । जनसाधारणलाई शिक्षित गरेर मात्र उनीहरू यस विषयमा गम्भीर हुन्छन् र आवश्यक कदम चाल्न प्रेरित हुन्छन् । जलवायु संकटको भयावहतालाई कम आँकलन गर्ने  वा यसलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिलाई चिर्दै यसको गम्भीरतालाई निरन्तर उजागर गर्नु प्रेसको काम हो । जलवायु परिवर्तनका कारण भइरहेका मानवीय र वातावरणीय क्षतिहरूलाई रिपोर्ट गरेर, प्रभावित समुदायका कथाहरू सुनाएर र भविष्यमा आउन सक्ने जोखिमबारे चेतावनी दिएर प्रेसले सरकार, निजी क्षेत्र र आम जनतालाई तत्काल कार्य गर्न प्रेरित गर्न सक्छ ।

जलवायु परिवर्तनका सम्बन्धमा धेरै गलत सूचना र दुष्प्रचारहरूलाई प्रेसले तथ्य– जाँचमार्फत यस्ता गलत सूचनाको खण्डन गर्नु र वैज्ञानिक सत्यलाई स्थापित गर्नु अपरिहार्य छ । विश्वसनीय स्रोतहरूबाट जानकारी प्रदान गरेर प्रेसले नागरिकलाई सही सूचनामा आधारित निर्णय लिन मद्दत गर्छ ।

सरकारहरू, निगमहरू र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले जलवायु परिवर्तनका लागि के गरिरहेका छन् वा गरिरहेका छैनन् भन्ने बारेमा रिपोर्ट गर्नु प्रेसको महत्वपूर्ण भूमिका हो । जलवायुसम्बन्धी नीतिहरू, प्रतिबद्धताहरू र तिनीहरूको कार्यान्वयनको अनुगमन गरी प्रेसले शक्तिमा रहेकाहरूलाई जवाफदेही बनाउँछ । यदि सरकारले जलवायुसम्बन्धी लक्ष्यहरू पूरा गरेन वा वातावरणीय नीतिहरूलाई बेवास्ता गर्यो भने, प्रेसले यसको आलोचनात्मक रिपोर्टिङ गर्नुपर्छ ।

जलवायु संकटको रिपोर्टिङ गर्दा केवल समस्याहरू मात्र नभई, समाधानका उपायहरू र सफलताका कथाहरूलाई पनि स्थान दिनु आवश्यक छ । नवीकरणीय ऊर्जा, दिगो कृषि, जलवायु अनुकूलनका स्थानीय पहलहरू र जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणका लागि गरिएका सफल प्रयासहरूलाई उजागर गर्दा मानिसहरूमा आशा जागृत हुन्छ र उनीहरूलाई थप कार्य गर्न प्रेरणा मिल्छ । यसले रचनात्मक समाधानमा ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छ ।

जलवायु परिवर्तनको असरबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने भनेका सीमान्तकृत र कमजोर समुदायहरू हुन् । प्रेसले उनीहरूको आवाज बन्नुपर्छ, उनीहरूले भोगेका समस्याहरूलाई मुख्यधारामा ल्याउनुपर्छ र नीति निर्माण प्रक्रियामा उनीहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ । यसले जलवायु न्यायको अवधारणालाई बलियो बनाउँछ ।

जलवायु संकटलाई सम्बोधन गर्नका लागि विभिन्न नीतिगत विकल्पहरू र दृष्टिकोणहरूमा खुला र स्वस्थ बहस आवश्यक छ । प्रेसले विज्ञहरू, नीति निर्माताहरू, नागरिक समाजका प्रतिनिधिहरू र आम जनताबीच संवाद र बहसलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । यसले समावेशी र प्रभावकारी नीति निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछ ।

जलवायु संकटमा प्रेसको भूमिका महत्वपूर्ण भए पनि पत्रकारहरूले यस विषयमा रिपोर्टिङ गर्दा धेरै चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्छ । यसमा वैज्ञानिक जटिलता बुझ्ने चुनौती, राजनीतिक दबाब, विज्ञापनदाताको प्रभाव, पाठक/दर्शकको ध्यान खिच्ने चुनौती र स्रोतको अभाव जस्ता कुराहरू पर्छन् । पत्रकारहरूलाई जलवायु विज्ञान, वातावरणीय कानुन र दिगो विकासका बारेमा विशेष तालिमको आवश्यकता हुन सक्छ ।

यी चुनौती समाधानका लागि पत्रकारितामा लगानी गर्नुपर्छ जलवायु पत्रकारितामा थप लगानी हुनुपर्छ, जसमा अनुसन्धान, तथ्य–जाँच र स्थलगत रिपोर्टिङका लागि स्रोतहरू समावेश छन् । पत्रकारहरूले वैज्ञानिकहरू, अनुसन्धानकर्ताहरू र जलवायु विज्ञहरूसँग नजिकबाट सहकार्य गर्नुपर्छ ताकि सही र प्रमाणमा आधारित जानकारी प्रस्तुत गर्न सकियोस् । कथा वाचनका नयाँ तरिकाहरू (जस्तैः डाटा पत्रकारिता, इमर्सिभ स्टोरीटेलिङ, पोडकास्ट) प्रयोग गरेर जलवायु संकटलाई थप आकर्षक र पहुँचयोग्य बनाउन सकिन्छ ।

नेपालको पत्रकारिता इतिहासमा एक महत्वपूर्ण मोडको रूपमा नेपाल प्रेस युनियनको आयोजनामा पहिलो पटक सम्पन्न भएको ‘लोमसाङ इन्टरनेशनल मिडिया समिट’ प्रेस स्वतन्त्रता र जलवायु संकटको मुद्दामा अन्तर्राष्ट्रिय संवादको अनुपम उदाहरण बनेको छ । प्रेस युनियनका अध्यक्ष शिव लामिछानेद्वारा समापनमा सार्वजनिक गरिएको २० बुँदे घोषणा पत्र यस समिटको ऐतिहासिक उपलब्धि हो, जसले लोकतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्रता र वातावरणीय न्यायका सवालमा साझा दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ ।

नेपालसहित भारत, भुटान, बंगलादेश, श्रीलंका, मङ्गोलिया लगायत १० देशका झण्डै १२० पत्रकारहरूको सहभागिता रहेको यस समिटले नेपाली पत्रकारितामा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको नयाँ आयाम थपेको छ । विशेषतः विदेशी पत्रकारहरूको पोखरा, पर्वत, गोरखा र लोमसाङ क्षेत्रको भ्रमणले जलवायु परिवर्तन र स्थानीय जनजीवनको सन्दर्भमा वैश्विक दृष्टिकोण निर्माण गर्न सघाएको छ ।

समिटमा भएका गहन छलफलहरूमा पत्रकारिता मात्र होइन, हिमाली क्षेत्रका जलवायु प्रभाव, जैविक विविधता संरक्षण, आदिवासी जनजातिको जीवनशैलीमा पारेको असर, मौसम चक्रको अनियमितता र सतत विकासका चुनौतीहरूबारे ठोस विमर्श गरियो । यो समिटले देखाएको छ कि जलवायु संकट जस्ता विषयमा केवल राष्ट्रिय पहल पर्याप्त छैन; सीमापार सहयोग र अन्तरसंवाद अपरिहार्य छन् ।

समिटको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पत्रकारको पेशागत सुरक्षा, प्रेस स्वतन्त्रता र निष्पक्ष रिपोर्टिङको सुनिश्चिततामा गरिएका बहसहरू थिए । लोकतन्त्र र प्रेस स्वतन्त्रताका रक्षा नीतिहरू स्पष्ट नहुँदासम्म जलवायु संकट जस्ता विषयमा प्रभावकारी रिपोर्टिङ सम्भव हुँदैन भन्ने तथ्यलाई समिटले स्थापित गरेको छ ।

यस समिटबाट आएको मुख्य सन्देश हो – स्वतन्त्र र जिम्मेवार प्रेस बिना जलवायु न्याय सम्भव छैन । यस्ता बहस र संवादहरू नेपालजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको सन्दर्भमा झनै महत्वपूर्ण छन्, जहाँ प्राकृतिक सम्पदाहरू जोखिममा छन् र सीमान्तकृत समुदायहरू संकटको अग्रपंक्तिमा छन् ।

यदि नेपालका सबै सञ्चारमाध्यमहरू लोमसाङ समिटको भावना अनुसार निष्पक्ष, तथ्यमा आधारित र उत्तरदायित्व बोधसहितको पत्रकारितालाई आत्मसात गर्न सक्ने हो भने, नेपाल मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्व समुदायलाई नै वातावरणीय न्याय र लोकतान्त्रिक सशक्तिकरणको दिशामा सशक्त सन्देश पुग्न सक्छ ।

लेखक संचारक्षेत्रमा क्रियाशिल छन्।